Skip to content
TestTaiyari
HomeExamsNotesToday's GKQuiz ReelsNewMy TestsPricing
⌕Search exams or tests…
Englishहिन्दी
Log in
All notes/संस्कृत

Chapter 6 · Grammar

प्रत्यय — कृत् (अव्यय वाले)

Krit Suffixes: Ktva, Lyap, Tumun

शब्द या धातु के बाद जुड़कर नया शब्द बनाने वाला अंश प्रत्यय है। मूल भाग = प्रकृति। भेद: कृत् (धातु के बाद: पठ् + तुमुन् = पठितुम्) · तद्धित (संज्ञा/विशेषण के बाद: धन + मतुप् = धनवान्) · स्त्री प्रत्यय (पुंलिङ्ग से स्त्रीलिङ्ग: अज + टाप् = अजा)। प्रत्यय का कुछ भाग हट जाता है (इत्), जैसे क्त्वा → त्वा, तुमुन् → तुम्, ल्युट् → अन।

क्त्वा → त्वा"करके" (पूर्वकालिक क्रिया) · धातु से पहले उपसर्ग नहीं · अव्यय · सूत्र: समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
ल्यप् → य"करके", पर धातु से पहले उपसर्ग हो · अव्यय · सूत्र: समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् (नञ् हो तो नहीं: अकृत्वा)
तुमुन् → तुम्"के लिए" (प्रयोजन) · अव्यय · सूत्र: तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् · काल/इच्छा शब्द के साथ भी: भोक्तुं कालः
धातुक्त्वातुमुन्धातुक्त्वातुमुन्धातुक्त्वातुमुन्
पठ्पठित्वापठितुम्गम्गत्वागन्तुम्कृकृत्वाकर्तुम्
दृश्दृष्ट्वाद्रष्टुम्पापीत्वापातुम्स्थास्थित्वास्थातुम्
भूभूत्वाभवितुम्ज्ञाज्ञात्वाज्ञातुम्श्रुश्रुत्वाश्रोतुम्
दादत्त्वादातुम्लभ्लब्ध्वालब्धुम्नीनीत्वानेतुम्
वच्उक्त्वावक्तुम्ग्रह्गृहीत्वाग्रहीतुम्भुज्भुक्त्वाभोक्तुम्
त्यज्त्यक्त्वात्यक्तुम्लिख्लिखित्वालेखितुम्खाद्खादित्वाखादितुम्
हस्हसित्वाहसितुम्चल्चलित्वाचलितुम्स्मृस्मृत्वास्मर्तुम्

ल्यप् — उपसर्ग + धातु

उपसर्ग + धातुल्यप् रूपउपसर्ग + धातुल्यप् रूपउपसर्ग + धातुल्यप् रूप
आ + गम्आगत्य, आगम्यप्र + नम्प्रणम्यउप + विश्उपविश्य
आ + दाआदायप्र + दाप्रदायवि + ज्ञाविज्ञाय
उत् + स्थाउत्थायआ + नीआनीयप्र + विश्प्रविश्य
वि + हस्विहस्यसम् + पूज्सम्पूज्यनि + क्षिप्निक्षिप्य
उप + कृउपकृत्यआ + हृआहृत्यवि + स्मृविस्मृत्य
क्त्वा या ल्यप्? उपसर्ग है → ल्यप् (प्रणम्य ✔, प्रणत्वा ✘) · उपसर्ग नहीं → क्त्वा (नत्वा ✔) · नञ् (अ) हो तो क्त्वा ही: अकृत्वा, अदत्त्वा। ह्रस्व स्वर वाली धातु में ल्यप् से पहले त् जुड़ता है (ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्): उपकृत्य, आहृत्य, विजित्य।
तुमुन् का रूप = तृच् का रूप − आ + उम्: कर्ता → कर्तुम् · द्रष्टा → द्रष्टुम् · दाता → दातुम् · श्रोता → श्रोतुम्। ज़्यादातर क्त्वा का रूप = क्त − अः + त्वा: गतः → गत्वा · दृष्टः → दृष्ट्वा · पीतः → पीत्वा · स्थितः → स्थित्वा।
"पठित्वा में प्रत्यय?" (क्त्वा) · "आगत्य / उपविश्य में प्रत्यय?" (ल्यप्) · "द्रष्टुम् = ?" (दृश् + तुमुन्) · "'आदाय' का प्रकृति-प्रत्यय?" (आ + दा + ल्यप्) · "प्र + नम् + ल्यप् = ?" (प्रणम्य) · "रिक्त स्थान: बालकः ___ गच्छति (पढ़ने के लिए)" (पठितुम्) · "इनमें ल्यप् नहीं" (गत्वा)

प्रत्यय — कृत् (विशेषण और संज्ञा वाले) Kta, Ktavatu, Shatri, Shanach, Tavyat…

प्रत्यय (शेष)अर्थ / प्रयोगपुं. · स्त्री. · नपुं.और उदाहरण
क्त (त)भूतकाल; सकर्मक में कर्मवाच्य, अकर्मक/गति अर्थ में कर्तृवाच्यपठितः · पठिता · पठितम्गतः, कृतः, दृष्टः, पीतः, स्थितः, ज्ञातः, श्रुतः, दत्तः, लब्धः, उक्तः, गृहीतः, भुक्तः, सुप्तः, हतः
क्तवतु (तवत्)भूतकाल, कर्तृवाच्य ("ने … किया")पठितवान् · पठितवती · पठितवत्गतवान्, कृतवान्, दृष्टवान्, पीतवान्, उक्तवान्, लब्धवान्
शतृ (अत्)"…ता हुआ", परस्मैपदी धातुपठन् · पठन्ती · पठत्गच्छन्, पश्यन्, तिष्ठन्, पिबन्, भवन्, कुर्वन् (स्त्री. कुर्वती), धावन्, लिखन्
शानच् (आन / मान)"…ता हुआ", आत्मनेपदी धातुलभमानः · लभमाना · लभमानम्सेवमानः, वर्धमानः, वन्दमानः, मोदमानः, कुर्वाणः, शयानः, आसीनः
तव्यत् (तव्य)"चाहिए / योग्य"; कर्ता तृतीया मेंपठितव्यः · पठितव्या · पठितव्यम्कर्तव्यम्, गन्तव्यम्, द्रष्टव्यम्, पातव्यम्, दातव्यम्, श्रोतव्यम्, वक्तव्यम्
अनीयर् (अनीय)"चाहिए / योग्य" (तव्यत् का ही अर्थ)पठनीयः · पठनीया · पठनीयम्करणीयम्, गमनीयम्, दर्शनीयम्, पानीयम्, दानीयम्, श्रवणीयम्, स्मरणीयम्
ण्वुल् (अक)करने वाला (कर्ता); पहले स्वर की वृद्धिपाठकः · पाठिकाकारकः, नायकः, गायकः, लेखकः, पालकः, पावकः, सेवकः, याचकः, दायकः
तृच् (तृ)करने वाला (कर्ता)कर्ता · कर्त्री (ङीप्)दाता, नेता, श्रोता, वक्ता, द्रष्टा, हर्ता, गन्ता, पठिता
ल्युट् (अन)भाव (क्रिया का नाम) — नपुंसकलिङ्ग; करण/अधिकरण अर्थ में भीपठनम्गमनम्, करणम्, दर्शनम्, पानम्, स्थानम्, भवनम्, श्रवणम्, दानम्, भोजनम्, नयनम्, शयनम्
क्तक्तवतू निष्ठा · निष्ठा (भूते) · लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे · तव्यत्तव्यानीयरः (कृत्याः) · ण्वुल्तृचौ · युवोरनाकौ (यु → अन, वु → अक) · ल्युट् च
क्त / क्तवतु पहचान: रामेण ग्रन्थः पठितः (क्त, कर्म के लिङ्ग में) · रामः ग्रन्थं पठितवान् (क्तवतु, कर्ता के लिङ्ग में) · सीता पठितवती। शतृ और शानच् विशेष्य के लिङ्ग-विभक्ति-वचन में: गच्छन्तं बालकं पश्य। ल्युट् से बने शब्द हमेशा नपुंसक।
तृच् के रूप पितृ जैसे नहीं, दातृ जैसे चलते हैं: कर्ता, कर्तारौ, कर्तारः (पितरौ नहीं)। ण्वुल् में आकारान्त धातु पर य् जुड़ता है: दा → दायकः, गै → गायकः।
शतृ के प्रथमा पुं. एक. में -न्: पठत् → पठन्, गच्छत् → गच्छन् · स्त्री. में -न्ती: पठन्ती, गच्छन्ती (भ्वादि, दिवादि, चुरादि; तुदादि में दोनों: तुदती / तुदन्ती) · कृ में कुर्वती।
"गतवान् में प्रत्यय?" (क्तवतु) · "लभमानः में प्रत्यय?" (शानच्) · "पठन् का स्त्रीलिङ्ग?" (पठन्ती) · "करणीयम् में प्रत्यय?" (अनीयर्) · "द्रष्टव्यम् = ?" (दृश् + तव्यत्) · "गायकः = ?" (गै + ण्वुल्) · "नेता = ?" (नी + तृच्) · "दर्शनम् में प्रत्यय?" (ल्युट्) · "'चाहिए' अर्थ वाले प्रत्यय?" (तव्यत्, अनीयर्)

प्रत्यय — तद्धित, स्त्री प्रत्यय, पहचान Taddhita & Stri Pratyaya

तद्धितअर्थ / नियमउदाहरण
मतुप् (मत् / वत्)"वाला" (तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप्)। अ/आ-अन्त शब्द या म-उपधा में म → व (मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः)। पुं. प्र.: -मान् / -वान् · स्त्री.: -मती / -वतीमत्: बुद्धिमान्, श्रीमान्, धीमान्, आयुष्मान्, गोमान् · वत्: धनवान्, गुणवान्, बलवान्, विद्यावान्, भगवान्, लक्ष्मीवान् · बुद्धिमती, गुणवती
ठक् / ठञ् (इक)"सम्बन्धी, करने वाला" — ठ → इक (ठस्येकः) और पहले स्वर की वृद्धि (अ → आ, इ/ए → ऐ, उ/ओ → औ)धर्म → धार्मिकः · समाज → सामाजिकः · इतिहास → ऐतिहासिकः · वेद → वैदिकः · लोक → लौकिकः · शरीर → शारीरिकः · वर्ष → वार्षिकः · दिन → दैनिकः · भूगोल → भौगोलिकः · मास → मासिकः
त्वभाव ("-पन") — नपुंसकलिङ्ग (तस्य भावस्त्वतलौ)लघुत्वम्, गुरुत्वम्, मनुष्यत्वम्, देवत्वम्, बालकत्वम्, महत्त्वम्, पात्रत्वम्
तल् (ता)भाव — स्त्रीलिङ्ग (तलन्तं स्त्रियाम्)लघुता, गुरुता, मनुष्यता, देवता, मूर्खता, सुन्दरता, महत्ता, पात्रता, जनता

स्त्री प्रत्यय

प्रत्ययनियम (सूत्र)उदाहरण
टाप् (आ)अकारान्त शब्द और अजादि गण (अजाद्यतष्टाप्)अज → अजा · बाल → बाला · अश्व → अश्वा · छात्र → छात्रा · शिष्य → शिष्या · प्रिय → प्रिया · सुत → सुता · कोकिल → कोकिला · मूषिक → मूषिका
टाप् (अक → इका)प्रत्यय के "क" से पहले अ → इ (प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्यात इदाप्यसुपः)बालक → बालिका · पाठक → पाठिका · सेवक → सेविका · गायक → गायिका · लेखक → लेखिका
ङीप् (ई)ऋकारान्त, नकारान्त (ऋन्नेभ्यो ङीप्) · उगित् (मतुप्, शतृ, भवत् — उगितश्च) · पहली अवस्था (वयसि प्रथमे) · टित् शब्दकर्तृ → कर्त्री · दातृ → दात्री · नेतृ → नेत्री · राजन् → राज्ञी · भवत् → भवती · श्रीमत् → श्रीमती · गुणवत् → गुणवती · पठत् → पठन्ती · कुमार → कुमारी · नद → नदी
ङीप् और ङीष् अलग हैं: गौर → गौरी, नर्तक → नर्तकी में ङीष् (षिद्गौरादिभ्यश्च) है। दोनों में "ई" बनती है; प्रश्न में विकल्प ध्यान से पढ़ो।

प्रकृति-प्रत्यय विभाग — पहचानो

शब्दप्रकृति + प्रत्ययशब्दप्रकृति + प्रत्ययशब्दप्रकृति + प्रत्यय
कृत्वाकृ + क्त्वाप्रणम्यप्र + नम् + ल्यप्गन्तुम्गम् + तुमुन्
श्रुतःश्रु + क्तदृष्टवान्दृश् + क्तवतुपश्यन्दृश् + शतृ
वर्धमानःवृध् + शानच्पानीयम्पा + अनीयर्कर्तव्यम्कृ + तव्यत्
नायकःनी + ण्वुल्दातादा + तृच्गमनम्गम् + ल्युट्
धनवान्धन + मतुप्सामाजिकःसमाज + ठक्लघुतालघु + तल्
गुरुत्वम्गुरु + त्वबालिकाबालक + टाप्नेत्रीनेतृ + ङीप्
"बुद्धिमान् में प्रत्यय?" (मतुप्) · "वैदिकः = ?" (वेद + ठक्) · "लघुता में प्रत्यय?" (तल्) · "मनुष्यत्वम् किस लिङ्ग में?" (नपुं.) · "अजा में स्त्री प्रत्यय?" (टाप्) · "कर्तृ का स्त्रीलिङ्ग?" (कर्त्री, ङीप्) · "बालक + टाप् = ?" (बालिका) · "गुणवत् का स्त्रीलिङ्ग?" (गुणवती)
Read it? Now practise

Test yourself right away: today's 10 free GK questions, or a quick Fast Mode test.

Play today's GKTry Fast Mode

Ready for a full paper? Take a timed Super TET mock test with section-wise score. Super TET mock test →

← Previousधातुरूप — धातु, पुरुष, वचन, पद, लकारNext →वाच्य और वाच्य परिवर्तन

All chapters

TestTaiyari

One test a day. Real preparation.

CompanyAboutContactPricing
LegalTerms of UsePrivacy PolicyRefund Policy
⌂Home▦Exams✎Notes◉Today's GK▶Quiz ReelsNew✓My Tests