Skip to content
TestTaiyari
HomeExamsNotesToday's GKQuiz ReelsNewMy TestsPricing
⌕Search exams or tests…
Englishहिन्दी
Log in
All notes/संस्कृत

Chapter 5 · Grammar

धातुरूप — धातु, पुरुष, वचन, पद, लकार

Verbs: Basics & Lakaras

क्रिया का मूल रूप धातु है (पठ्, गम्, भू)। धातु में तिङ् प्रत्यय जुड़कर क्रिया बनती है। हर लकार में 3 पुरुष × 3 वचन = 9 रूप। धातुएँ 10 गणों में बँटी हैं और पद के अनुसार परस्मैपदी, आत्मनेपदी, उभयपदी होती हैं।

👤 3 पुरुषप्रथम पुरुष (अन्य): सः, सा, रामः, भवान् · मध्यम पुरुष: त्वम्, युवाम्, यूयम् (युष्मद्) · उत्तम पुरुष: अहम्, आवाम्, वयम् (अस्मद्)
🔢 3 वचनएकवचन (1) · द्विवचन (2) · बहुवचन (3 या अधिक)। हिन्दी में द्विवचन नहीं; संस्कृत में "दो" के लिए अलग रूप।
⚖️ 3 पदपरस्मैपद (-ति, -तः, -न्ति): पठति · आत्मनेपद (-ते, -एते, -न्ते): लभते · उभयपद (दोनों): करोति / कुरुते

तिङ् प्रत्यय (18) — मूल रूप

पुरुषपरस्मैपद (9)आत्मनेपद (9)
प्रथमतिप्तस्झितआताम्झ
मध्यमसिप्थस्थथास्आथाम्ध्वम्
उत्तममिप्वस्मस्इट्वहिमहिङ्
सूत्र: तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् · पहले 9 = परस्मैपद, बाद के 9 = आत्मनेपद (तङानावात्मनेपदम्) · लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः — लकार कर्ता में, सकर्मक से कर्म में, अकर्मक से भाव में आता है।

10 लकार — कौन-सा काल / अर्थ

लकारकाल / अर्थउदाहरण (पठ्)लकारकाल / अर्थउदाहरण
लट् ⭐वर्तमान कालपठति (पढ़ता है)लिट्परोक्ष भूत (आँखों से न देखा)पपाठ
लृट् ⭐सामान्य भविष्यत्पठिष्यति (पढ़ेगा)लुट्अनद्यतन भविष्यत् (आज के बाद)पठिता
लङ् ⭐अनद्यतन भूत (आज से पहले)अपठत् (पढ़ा)लुङ्सामान्य भूतअपाठीत् / अपठीत्
लोट् ⭐आज्ञा, प्रार्थना, आशीषपठतु (पढ़े)लृङ्हेतुहेतुमद् भूत (ऐसा होता तो…)अपठिष्यत्
विधिलिङ् ⭐विधि, चाहिए, सम्भावनापठेत् (पढ़ना चाहिए)आशीर्लिङ्आशीर्वादपठ्यात्
लेट् — केवल वेद में⭐ = UP Board / परीक्षा के 5 मुख्य लकार
लकार का श्लोक: लट् वर्तमाने लेट् वेदे भूते लुङ्लङ्लिटस्तथा। विध्याशिषोस्तु लिङ्लोटौ लुट् लृट् लृङ् च भविष्यति॥
(लृङ् का अर्थ भूत और भविष्य दोनों में होता है, जब एक क्रिया दूसरी पर टिकी हो।)
10 गण: भ्वाद्यदादी जुहोत्यादिर्दिवादिः स्वादिरेव च। तुदादिश्च रुधादिश्च तनक्र्यादिचुरादयः॥
पहली धातु: भू (भ्वादि), अद्, हु, दिव्, सु, तुद्, रुध्, तन् (कृ इसी में), क्री, चुर्।
"पठिष्यति में लकार?" (लृट्) · "आज्ञा अर्थ में लकार?" (लोट्) · "'चाहिए' के लिए लकार?" (विधिलिङ्) · "अनद्यतन भूत में?" (लङ्) · "परोक्ष भूत?" (लिट्) · "कृ धातु किस गण की?" (तनादि) · "महिङ् किस पद/पुरुष का प्रत्यय?" (आत्मनेपद, उत्तम पुरुष बहुवचन) · "संस्कृत में कितने लकार?" (10)

धातुरूप — परस्मैपदी धातुएँ Parasmaipada Verbs

भू (होना)एकवचनद्विवचनबहुवचनपठ् (पढ़ना)एकवचनद्विवचनबहुवचन
लट् (वर्तमान)
प्रथमभवतिभवतःभवन्तिप्रथमपठतिपठतःपठन्ति
मध्यमभवसिभवथःभवथमध्यमपठसिपठथःपठथ
उत्तमभवामिभवावःभवामःउत्तमपठामिपठावःपठामः
लृट् (भविष्यत्) — बीच में स्य / इष्य
प्रथमभविष्यतिभविष्यतःभविष्यन्तिप्रथमपठिष्यतिपठिष्यतःपठिष्यन्ति
मध्यमभविष्यसिभविष्यथःभविष्यथमध्यमपठिष्यसिपठिष्यथःपठिष्यथ
उत्तमभविष्यामिभविष्यावःभविष्यामःउत्तमपठिष्यामिपठिष्यावःपठिष्यामः
लङ् (भूत) — आगे अ (अट् आगम)
प्रथमअभवत्अभवताम्अभवन्प्रथमअपठत्अपठताम्अपठन्
मध्यमअभवःअभवतम्अभवतमध्यमअपठःअपठतम्अपठत
उत्तमअभवम्अभवावअभवामउत्तमअपठम्अपठावअपठाम
लोट् (आज्ञा)
प्रथमभवतुभवताम्भवन्तुप्रथमपठतुपठताम्पठन्तु
मध्यमभवभवतम्भवतमध्यमपठपठतम्पठत
उत्तमभवानिभवावभवामउत्तमपठानिपठावपठाम
विधिलिङ् (चाहिए) — बीच में ए / इय्
प्रथमभवेत्भवेताम्भवेयुःप्रथमपठेत्पठेताम्पठेयुः
मध्यमभवेःभवेतम्भवेतमध्यमपठेःपठेतम्पठेत
उत्तमभवेयम्भवेवभवेमउत्तमपठेयम्पठेवपठेम

इसी तरह चलने वाली धातुएँ — केवल प्रथम पुरुष एकवचन

धातु (अर्थ)लट्लृट्लङ्लोट्विधिलिङ्
गम् (जाना)गच्छतिगमिष्यतिअगच्छत्गच्छतुगच्छेत्
दृश् (देखना)पश्यतिद्रक्ष्यतिअपश्यत्पश्यतुपश्येत्
स्था (ठहरना)तिष्ठतिस्थास्यतिअतिष्ठत्तिष्ठतुतिष्ठेत्
पा (पीना)पिबतिपास्यतिअपिबत्पिबतुपिबेत्
दा (देना, भ्वादि)यच्छतिदास्यतिअयच्छत्यच्छतुयच्छेत्
अस् (होना, अदादि)अस्ति · स्तः · सन्तिभविष्यतिआसीत् · आस्ताम् · आसन्अस्तु · मध्यम: एधिस्यात् · स्याताम् · स्युः
अस् लट्: अस्ति स्तः सन्ति · असि स्थः स्थ · अस्मि स्वः स्मः। लृट् में अस् का भू हो जाता है (भविष्यति)। धातु-आदेश (पाघ्राध्मास्था... सूत्र): पा → पिब, घ्रा → जिघ्र, स्था → तिष्ठ, दाण् → यच्छ, दृश् → पश्य, सद् → सीद · इषुगमियमां छः: गम् → गच्छ, इष् → इच्छ, यम् → यच्छ। ये आदेश केवल लट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ् में; लृट् में मूल धातु (गमिष्यति, द्रक्ष्यति)।
गम्, दृश्, स्था, पा, दा के सभी 45 रूप पठ् जैसे — बस "पठ" की जगह गच्छ / पश्य / तिष्ठ / पिब / यच्छ रखो: गच्छामि, पश्यथः, अतिष्ठन्, पिबेयुः। लृट् में गमिष्य / द्रक्ष्य / स्थास्य / पास्य / दास्य + ति, तः, न्ति…

धातुरूप — आत्मनेपदी, उभयपदी और मेल Atmanepada, Ubhayapada & Agreement

लभ् (पाना)एकवचनद्विवचनबहुवचनलभ्एकवचनद्विवचनबहुवचन
लट्लृट्
प्रथमलभतेलभेतेलभन्तेप्रथमलप्स्यतेलप्स्येतेलप्स्यन्ते
मध्यमलभसेलभेथेलभध्वेमध्यमलप्स्यसेलप्स्येथेलप्स्यध्वे
उत्तमलभेलभावहेलभामहेउत्तमलप्स्येलप्स्यावहेलप्स्यामहे
लङ्लोट्
प्रथमअलभतअलभेताम्अलभन्तप्रथमलभताम्लभेताम्लभन्ताम्
मध्यमअलभथाःअलभेथाम्अलभध्वम्मध्यमलभस्वलभेथाम्लभध्वम्
उत्तमअलभेअलभावहिअलभामहिउत्तमलभैलभावहैलभामहै
विधिलिङ्: लभेत · लभेयाताम् · लभेरन्  |  लभेथाः · लभेयाथाम् · लभेध्वम्  |  लभेय · लभेवहि · लभेमहि
धातुलट्लृट्लङ्लोट्विधि.
सेव् (सेवा)सेवतेसेविष्यतेअसेवतसेवताम्सेवेत
वन्द् (प्रणाम)वन्दतेवन्दिष्यतेअवन्दतवन्दताम्वन्देत
मुद् (प्रसन्न)मोदतेमोदिष्यतेअमोदतमोदताम्मोदेत
वृध् (बढ़ना)वर्धतेवर्धिष्यतेअवर्धतवर्धताम्वर्धेत
कृ (करना)परस्मैपद (प्र. पु.)आत्मनेपद (प्र. पु.)
लट्करोति कुरुतः कुर्वन्तिकुरुते कुर्वाते कुर्वते
लृट्करिष्यतिकरिष्यते
लङ्अकरोत् अकुरुताम् अकुर्वन्अकुरुत
लोट्करोतु · म.पु. कुरु · उ.पु. करवाणिकुरुताम् · कुरुष्व · करवै
विधि.कुर्यात् कुर्याताम् कुर्युःकुर्वीत
कृ लट् (परस्मै.) पूरा: करोति कुरुतः कुर्वन्ति · करोषि कुरुथः कुरुथ · करोमि कुर्वः कुर्मः। लङ् उत्तम: अकरवम् अकुर्व अकुर्म। उभयपद का नियम: क्रिया का फल कर्ता को मिले तो आत्मनेपद, दूसरे को मिले तो परस्मैपद (स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले)। उपसर्ग से पद बदलना: वि/परा + जि → विजयते, पराजयते (विपराभ्यां जेः) · नि + विश् → निविशते (नेर्विशः) · वि/आ/परि + रम् → विरमति, आरमति (व्याङ्परिभ्यो रमः) · अनु/परा + कृ → अनुकरोति (अनुपराभ्यां कृञः)।

कर्ता और क्रिया का मेल

नियमउदाहरण
क्रिया का पुरुष और वचन कर्ता जैसा (कर्तृवाच्य में)बालकाः क्रीडन्ति · त्वं पठसि · आवां गच्छावः
भवत् (आप) के साथ सदा प्रथम पुरुषभवान् गच्छति · भवन्तः पठन्ति
"च" से जुड़े कर्ता: वचन जोड़कर (2 → द्विवचन, 3+ → बहुवचन)रामः श्यामः च पठतः · रामः, श्यामः, मोहनः च पठन्ति
"च" में उत्तम पुरुष हो तो उत्तम, नहीं तो मध्यम हो तो मध्यमत्वम् अहं च गच्छावः · सः त्वं च पठथः
"वा / अथवा" से जुड़े कर्ता: पास वाले कर्ता के अनुसाररामः वा श्यामः वा गच्छति · ते वा त्वं वा पठसि
"गम् लृट् प्र.पु. एक.?" (गमिष्यति) · "दृश् लृट्?" (द्रक्ष्यति) · "लभ् लृट् प्र.पु. एक.?" (लप्स्यते) · "कृ लोट् उत्तम पुरुष एक.?" (करवाणि) · "अस् विधिलिङ् प्र.पु. एक.?" (स्यात्) · "आसन् में लकार/पुरुष/वचन?" (लङ्, प्रथम, बहु.) · "युवाम् ___ (पठ्)" (पठथः) · "आत्मनेपदी धातु पहचानो" (लभ्, सेव्, वन्द्, मुद्) · "अहं त्वं च ___ (गम्)" (गच्छावः)
Read it? Now practise

Test yourself right away: today's 10 free GK questions, or a quick Fast Mode test.

Play today's GKTry Fast Mode

Ready for a full paper? Take a timed Super TET mock test with section-wise score. Super TET mock test →

← Previousशब्दरूप — पुंलिङ्गNext →प्रत्यय — कृत् (अव्यय वाले)

All chapters

TestTaiyari

One test a day. Real preparation.

CompanyAboutContactPricing
LegalTerms of UsePrivacy PolicyRefund Policy
⌂Home▦Exams✎Notes◉Today's GK▶Quiz ReelsNew✓My Tests