Skip to content
TestTaiyari
HomeExamsNotesToday's GKQuiz ReelsNewMy TestsPricing
⌕Search exams or tests…
Englishहिन्दी
Log in
All notes/संस्कृत

Chapter 7 · Grammar

वाच्य और वाच्य परिवर्तन

Voice: Kartri, Karma, Bhava

क्रिया किसके अनुसार चल रही है — कर्ता, कर्म या भाव — इसे वाच्य कहते हैं। संस्कृत में तीन वाच्य हैं। सूत्र: लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः (लकार कर्ता में; सकर्मक धातु से कर्म में; अकर्मक से भाव में)।

वाच्यकर्ताकर्मक्रियाउदाहरण
कर्तृवाच्यप्रथमाद्वितीयाकर्ता के पुरुष-वचन में; धातु का अपना पदरामः ग्रन्थं पठति।
कर्मवाच्य (सकर्मक)तृतीयाप्रथमाकर्म के पुरुष-वचन में; धातु + य (यक्); सदा आत्मनेपदरामेण ग्रन्थः पठ्यते।
भाववाच्य (अकर्मक)तृतीया— (नहीं)सदा प्रथम पुरुष एकवचन; धातु + य; आत्मनेपदरामेण हस्यते।
कर्तृ → कर्म: (1) कर्ता प्रथमा → तृतीया (2) कर्म द्वितीया → प्रथमा (3) धातु + य + आत्मनेपद, क्रिया कर्म के पुरुष-वचन में। कर्तृ → भाव: कर्ता → तृतीया, क्रिया प्रथम पुरुष एकवचन आत्मनेपद। लकार वही रहता है।
य (यक्) केवल लट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ् में (सार्वधातुके यक्)। लृट् में य नहीं, सीधा आत्मनेपद रूप: रामेण ग्रन्थः पठिष्यते · मया हसिष्यते। लङ्: मया पत्रम् अलिख्यत · लोट्: त्वया पाठः पठ्यताम् · विधिलिङ्: पठ्येत।
कर्ता की तृतीया: अहम् → मया · आवाम् → आवाभ्याम् · वयम् → अस्माभिः · त्वम् → त्वया · युवाम् → युवाभ्याम् · यूयम् → युष्माभिः · सः → तेन · सा → तया · ते → तैः · ताः → ताभिः · भवान् → भवता · बालकाः → बालकैः

कर्मवाच्य / भाववाच्य के धातु-रूप (लट्, प्र. पु. एक.)

धातुरूपधातुरूपधातुरूपधातुरूप
पठ्पठ्यतेगम्गम्यतेकृक्रियतेदृश्दृश्यते
पापीयतेस्थास्थीयतेदादीयतेगैगीयते
श्रुश्रूयतेनीनीयतेवच्उच्यतेग्रह्गृह्यते
भूभूयतेहस्हस्यतेलिख्लिख्यतेज्ञाज्ञायते
यज्इज्यतेवस्उष्यतेस्वप्सुप्यतेहृह्रियते

हल किए उदाहरण

कर्तृ → कर्म
अहं पत्रं लिखामि → मया पत्रं लिख्यते
त्वं फलानि खादसि → त्वया फलानि खाद्यन्ते
ते ग्रन्थान् पठन्ति → तैः ग्रन्थाः पठ्यन्ते
सा गीतं गायति → तया गीतं गीयते
बालकः मां पश्यति → बालकेन अहं दृश्ये (कर्म अस्मद् → उत्तम पुरुष)
सः त्वां पृच्छति → तेन त्वं पृच्छ्यसे
कर्तृ → भाव
बालकः हसति → बालकेन हस्यते
अहं तिष्ठामि → मया स्थीयते
यूयं गच्छथ → युष्माभिः गम्यते
ते धावन्ति → तैः धाव्यते
क्त से भूतकाल
रामः ग्रन्थं पठितवान् (क्तवतु) → रामेण ग्रन्थः पठितः (क्त)
सीता हसितवती → सीतया हसितम् (भाव में नपुं.)
"रामेण ग्रन्थः पठ्यते — कौन-सा वाच्य?" (कर्मवाच्य) · "मया स्थीयते — ?" (भाववाच्य) · "कर्मवाच्य में कर्ता की विभक्ति?" (तृतीया) · "कृ का कर्मवाच्य?" (क्रियते)

अनुवाद — हिन्दी से संस्कृत Translation into Sanskrit

अनुवाद के 4 कदम: (1) कर्ता ढूँढो → उसका पुरुष और वचन तय करो (2) काल देखो → लकार चुनो (है = लट्, गा/गी = लृट्, था/किया = लङ्, आज्ञा = लोट्, चाहिए = विधिलिङ् या तव्यत्) (3) कारक-चिह्न (को, से, के लिए, में) → विभक्ति; उपपद शब्द (बिना, सह, नमः, परितः) हो तो उसकी विभक्ति (4) क्रिया कर्ता के पुरुष-वचन में।

उपपद विभक्ति वाले वाक्य

हिन्दीसंस्कृतनियम
गाँव के चारों ओर वृक्ष हैं।ग्रामं परितः वृक्षाः सन्ति।परितः → द्वितीया
राम और श्याम के बीच मोहन है।रामं श्यामं च अन्तरा मोहनः अस्ति।अन्तरा → द्वितीया
पिता पुत्र के साथ जाता है।पिता पुत्रेण सह गच्छति।सह → तृतीया
वह आँख से काना है।सः अक्ष्णा काणः अस्ति।अङ्ग-विकार → तृतीया
ज्ञान के बिना सुख नहीं।ज्ञानेन / ज्ञानं / ज्ञानात् विना सुखं न।विना → तृ./द्वि./पं.
गुरु को नमस्कार।गुरवे नमः।नमः → चतुर्थी
बालक को लड्डू अच्छा लगता है।बालकाय मोदकं रोचते।रुच् → चतुर्थी
राजा ब्राह्मण को गाय देता है।नृपः विप्राय गां ददाति।सम्प्रदान → चतुर्थी
वृक्ष से पत्ता गिरता है।वृक्षात् पत्रं पतति।अपादान → पञ्चमी
वह बाघ से डरता है।सः व्याघ्रात् बिभेति।भी → पञ्चमी
गङ्गा हिमालय से निकलती है।गङ्गा हिमालयात् प्रभवति।प्रभव → पञ्चमी
राम मोहन से अधिक चतुर है।रामः मोहनात् पटुतरः अस्ति।तुलना (तरप्) → पञ्चमी
छात्रों में सुरेश सबसे चतुर है।छात्रेषु / छात्राणां सुरेशः पटुतमः।निर्धारण → सप्तमी/षष्ठी
वृक्ष के ऊपर पक्षी हैं।वृक्षस्य उपरि खगाः सन्ति।उपरि → षष्ठी
सूर्य उगने पर कमल खिलते हैं।सूर्ये उदिते कमलानि विकसन्ति।सति सप्तमी
मोहन पढ़ने में कुशल है।मोहनः पठने कुशलः अस्ति।कुशल → सप्तमी

काल और लकार वाले वाक्य

हिन्दीसंस्कृतहिन्दीसंस्कृत
हम दोनों जाते हैं।आवां गच्छावः।तुम सब कल जाओगे।यूयं श्वः गमिष्यथ।
उसने भोजन किया।सः भोजनम् अकरोत् / कृतवान्।कल (बीता) वर्षा हुई।ह्यः वर्षा अभवत्।
तुम पढ़ो।त्वं पठ।सत्य बोलना चाहिए।सत्यं वदेत् / वक्तव्यम्।
बच्चे खेलने के लिए जाते हैं।बालकाः क्रीडितुं गच्छन्ति।पढ़कर खेलो।पठित्वा क्रीड।
काम के अव्यय: अद्य (आज) · श्वः (आने वाला कल) · ह्यः (बीता कल) · परश्वः (परसों, आगे) · अत्र, तत्र, कुत्र, सर्वत्र · यदा-तदा, कदा · अपि (भी), एव (ही), च (और), न (नहीं), इति · शीघ्रम्, शनैः · किमर्थम् (क्यों)।
"अहं पत्रं लिखामि का कर्मवाच्य?" (मया पत्रं लिख्यते) · "भाववाच्य में क्रिया?" (प्र.पु. एक.) · "युष्माभिः ___ (गम्, भाव)" (गम्यते) · "गाँव के चारों ओर" का शुद्ध अनुवाद (ग्रामं परितः) · "हरि को भक्ति अच्छी लगती है" (हरये रोचते भक्तिः) · "वह कल आएगा" (सः श्वः आगमिष्यति) · "शुद्ध वाक्य चुनो" — विभक्ति और पुरुष-वचन की गलती पकड़ो।
Read it? Now practise

Test yourself right away: today's 10 free GK questions, or a quick Fast Mode test.

Play today's GKTry Fast Mode

Ready for a full paper? Take a timed Super TET mock test with section-wise score. Super TET mock test →

← Previousप्रत्यय — कृत् (अव्यय वाले)Next →अपठित गद्यांश और पद्यांश — हल करने की विधि

All chapters

TestTaiyari

One test a day. Real preparation.

CompanyAboutContactPricing
LegalTerms of UsePrivacy PolicyRefund Policy
⌂Home▦Exams✎Notes◉Today's GK▶Quiz ReelsNew✓My Tests