Skip to content
TestTaiyari
HomeExamsNotesToday's GKQuiz ReelsNewMy TestsPricing
⌕Search exams or tests…
Englishहिन्दी
Log in
All notes/संस्कृत

Chapter 4 · Grammar

शब्दरूप — पुंलिङ्ग

Noun Declension: Masculine

संस्कृत में हर शब्द के 7 विभक्ति × 3 वचन = 21 रूप होते हैं (साथ में सम्बोधन)। लिङ्ग तीन: पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग। वचन तीन: एकवचन, द्विवचन, बहुवचन। ये रूप सुप् प्रत्यय जुड़ने से बनते हैं; अन्तिम वर्ण से शब्द का नाम: अकारान्त (राम), इकारान्त (हरि), उकारान्त (गुरु), ऋकारान्त (पितृ), नकारान्त (राजन्)।

21 सुप् प्रत्यय: सु औ जस् · अम् औट् शस् · टा भ्याम् भिस् · ङे भ्याम् भ्यस् · ङसि भ्याम् भ्यस् · ङस् ओस् आम् · ङि ओस् सुप्। (जैसे ङे → हरये, ङसि → हरेः, आम् → हरीणाम्।) तृ., च., पं. द्विवचन हमेशा एक जैसे (-भ्याम्) · च. और पं. बहुवचन एक जैसे (-भ्यः) · ष. और स. द्विवचन एक जैसे (-ओः)।
रामएक.द्वि.बहु.
प्र.रामःरामौरामाः
द्वि.रामम्रामौरामान्
तृ.रामेणरामाभ्याम्रामैः
च.रामायरामाभ्याम्रामेभ्यः
पं.रामात्रामाभ्याम्रामेभ्यः
ष.रामस्यरामयोःरामाणाम्
स.रामेरामयोःरामेषु
सं.हे रामहे रामौहे रामाः
हरिएक.द्वि.बहु.
प्र.हरिःहरीहरयः
द्वि.हरिम्हरीहरीन्
तृ.हरिणाहरिभ्याम्हरिभिः
च.हरयेहरिभ्याम्हरिभ्यः
पं.हरेःहरिभ्याम्हरिभ्यः
ष.हरेःहर्योःहरीणाम्
स.हरौहर्योःहरिषु
सं.हे हरेहे हरीहे हरयः
गुरुएक.द्वि.बहु.
प्र.गुरुःगुरूगुरवः
द्वि.गुरुम्गुरूगुरून्
तृ.गुरुणागुरुभ्याम्गुरुभिः
च.गुरवेगुरुभ्याम्गुरुभ्यः
पं.गुरोःगुरुभ्याम्गुरुभ्यः
ष.गुरोःगुर्वोःगुरूणाम्
स.गुरौगुर्वोःगुरुषु
सं.हे गुरोहे गुरूहे गुरवः
पितृएक.द्वि.बहु.
प्र.पितापितरौपितरः
द्वि.पितरम्पितरौपितॄन्
तृ.पित्रापितृभ्याम्पितृभिः
च.पित्रेपितृभ्याम्पितृभ्यः
पं.पितुःपितृभ्याम्पितृभ्यः
ष.पितुःपित्रोःपितॄणाम्
स.पितरिपित्रोःपितृषु
सं.हे पितःहे पितरौहे पितरः
राजन्एक.द्वि.बहु.
प्र.राजाराजानौराजानः
द्वि.राजानम्राजानौराज्ञः
तृ.राज्ञाराजभ्याम्राजभिः
च.राज्ञेराजभ्याम्राजभ्यः
पं.राज्ञःराजभ्याम्राजभ्यः
ष.राज्ञःराज्ञोःराज्ञाम्
स.राज्ञि, राजनिराज्ञोःराजसु
सं.हे राजन्हे राजानौहे राजानः
णत्व (रषाभ्यां नो णः समानपदे): एक ही पद में ऋ, र, ष के बाद न → ण; बीच में स्वर, ह य व र, क-वर्ग, प-वर्ग आएँ तब भी (अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि)। इसलिए रामेण, हरीणाम्, गुरूणाम्, पितॄणाम्; पर फलेन, वनानाम्, मुनीनाम् (र/ष नहीं)।
इसी तरह: राम — बालक, देव, नृप · हरि — मुनि, कवि, ऋषि · गुरु — भानु, साधु, शिशु · पितृ — भ्रातृ, जामातृ · राजन् — आत्मन् (भेद: आत्मना, आत्मने, आत्मनः, आत्मनि)।

शब्दरूप — स्त्रीलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग Feminine & Neuter Nouns

लताएक.द्वि.बहु.
प्र.लतालतेलताः
द्वि.लताम्लतेलताः
तृ.लतयालताभ्याम्लताभिः
च.लतायैलताभ्याम्लताभ्यः
पं.लतायाःलताभ्याम्लताभ्यः
ष.लतायाःलतयोःलतानाम्
स.लतायाम्लतयोःलतासु
सं.हे लतेहे लतेहे लताः
मतिएक.द्वि.बहु.
प्र.मतिःमतीमतयः
द्वि.मतिम्मतीमतीः
तृ.मत्यामतिभ्याम्मतिभिः
च.मत्यै, मतयेमतिभ्याम्मतिभ्यः
पं.मत्याः, मतेःमतिभ्याम्मतिभ्यः
ष.मत्याः, मतेःमत्योःमतीनाम्
स.मत्याम्, मतौमत्योःमतिषु
सं.हे मतेहे मतीहे मतयः
नदीएक.द्वि.बहु.
प्र.नदीनद्यौनद्यः
द्वि.नदीम्नद्यौनदीः
तृ.नद्यानदीभ्याम्नदीभिः
च.नद्यैनदीभ्याम्नदीभ्यः
पं.नद्याःनदीभ्याम्नदीभ्यः
ष.नद्याःनद्योःनदीनाम्
स.नद्याम्नद्योःनदीषु
सं.हे नदिहे नद्यौहे नद्यः
धेनुएक.द्वि.बहु.
प्र.धेनुःधेनूधेनवः
द्वि.धेनुम्धेनूधेनूः
तृ.धेन्वाधेनुभ्याम्धेनुभिः
च.धेन्वै, धेनवेधेनुभ्याम्धेनुभ्यः
पं.धेन्वाः, धेनोःधेनुभ्याम्धेनुभ्यः
ष.धेन्वाः, धेनोःधेन्वोःधेनूनाम्
स.धेन्वाम्, धेनौधेन्वोःधेनुषु
सं.हे धेनोहे धेनूहे धेनवः
फलएक.द्वि.बहु.
प्र.फलम्फलेफलानि
द्वि.फलम्फलेफलानि
तृ.फलेनफलाभ्याम्फलैः
च.फलायफलाभ्याम्फलेभ्यः
पं.फलात्फलाभ्याम्फलेभ्यः
ष.फलस्यफलयोःफलानाम्
स.फलेफलयोःफलेषु
सं.हे फलहे फलेहे फलानि
मधुएक.द्वि.बहु.
प्र.मधुमधुनीमधूनि
द्वि.मधुमधुनीमधूनि
तृ.मधुनामधुभ्याम्मधुभिः
च.मधुनेमधुभ्याम्मधुभ्यः
पं.मधुनःमधुभ्याम्मधुभ्यः
ष.मधुनःमधुनोःमधूनाम्
स.मधुनिमधुनोःमधुषु
सं.हे मधो, हे मधुहे मधुनीहे मधूनि
अलग चलने वाले पुंलिङ्ग: सखि: सखा, सखायौ, सखायः · सखायम् · सख्या · सख्ये · सख्युः · सख्यौ  |  पति: पत्या · पत्ये · पत्युः · पत्यौ (समास में हरि जैसे: भूपतिना)  |  भगवत्: भगवान्, भगवन्तौ, भगवन्तः · भगवता (ऐसे ही श्रीमत्, गुणवत्)।
इसी तरह: लता — रमा, विद्या, कन्या · मति — बुद्धि, भक्ति, रात्रि · नदी — देवी, नारी, पृथ्वी · धेनु — रज्जु · फल — वन, पुस्तक, गृह · मधु — वस्तु, अश्रु। नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा = द्वितीया; बाकी अकारान्त नपुं. में राम जैसे। मति, धेनु में च./पं./ष./स. एकवचन के दो रूप। वधू: वधूः, वध्वौ, वध्वः · वध्वा · वध्वै · वध्वाः · वध्वाम् · हे वधु। वारि: वारि, वारिणी, वारीणि · वारिणा · वारिणे · वारिणः · वारिणि। नामन्: नाम, नाम्नी/नामनी, नामानि · नाम्ना · नाम्ने · नाम्नः · नाम्नि/नामनि।

शब्दरूप — सर्वनाम Pronouns

अस्मद्एक.द्वि.बहु.
प्र.अहम्आवाम्वयम्
द्वि.माम्, माआवाम्, नौअस्मान्, नः
तृ.मयाआवाभ्याम्अस्माभिः
च.मह्यम्, मेआवाभ्याम्, नौअस्मभ्यम्, नः
पं.मत्आवाभ्याम्अस्मत्
ष.मम, मेआवयोः, नौअस्माकम्, नः
स.मयिआवयोःअस्मासु
युष्मद्एक.द्वि.बहु.
प्र.त्वम्युवाम्यूयम्
द्वि.त्वाम्, त्वायुवाम्, वाम्युष्मान्, वः
तृ.त्वयायुवाभ्याम्युष्माभिः
च.तुभ्यम्, तेयुवाभ्याम्, वाम्युष्मभ्यम्, वः
पं.त्वत्युवाभ्याम्युष्मत्
ष.तव, तेयुवयोः, वाम्युष्माकम्, वः
स.त्वयियुवयोःयुष्मासु
तद् (पुं.)एक.द्वि.बहु.
प्र.सःतौते
द्वि.तम्तौतान्
तृ.तेनताभ्याम्तैः
च.तस्मैताभ्याम्तेभ्यः
पं.तस्मात्ताभ्याम्तेभ्यः
ष.तस्यतयोःतेषाम्
स.तस्मिन्तयोःतेषु
तद् (स्त्री.)एक.द्वि.बहु.
प्र.सातेताः
द्वि.ताम्तेताः
तृ.तयाताभ्याम्ताभिः
च.तस्यैताभ्याम्ताभ्यः
पं.तस्याःताभ्याम्ताभ्यः
ष.तस्याःतयोःतासाम्
स.तस्याम्तयोःतासु
किम् (पुं.)एक.द्वि.बहु.
प्र.कःकौके
द्वि.कम्कौकान्
तृ.केनकाभ्याम्कैः
च.कस्मैकाभ्याम्केभ्यः
पं.कस्मात्काभ्याम्केभ्यः
ष.कस्यकयोःकेषाम्
स.कस्मिन्कयोःकेषु
इदम् (पुं.)एक.द्वि.बहु.
प्र.अयम्इमौइमे
द्वि.इमम्इमौइमान्
तृ.अनेनआभ्याम्एभिः
च.अस्मैआभ्याम्एभ्यः
पं.अस्मात्आभ्याम्एभ्यः
ष.अस्यअनयोःएषाम्
स.अस्मिन्अनयोःएषु
सर्व (पुं.)एक.द्वि.बहु.
प्र.सर्वःसर्वौसर्वे
द्वि.सर्वम्सर्वौसर्वान्
तृ.सर्वेणसर्वाभ्याम्सर्वैः
च.सर्वस्मैसर्वाभ्याम्सर्वेभ्यः
पं.सर्वस्मात्सर्वाभ्याम्सर्वेभ्यः
ष.सर्वस्यसर्वयोःसर्वेषाम्
स.सर्वस्मिन्सर्वयोःसर्वेषु
भवत् (पुं.)एक.द्वि.बहु.
प्र.भवान्भवन्तौभवन्तः
द्वि.भवन्तम्भवन्तौभवतः
तृ.भवताभवद्भ्याम्भवद्भिः
च.भवतेभवद्भ्याम्भवद्भ्यः
पं.भवतःभवद्भ्याम्भवद्भ्यः
ष.भवतःभवतोःभवताम्
स.भवतिभवतोःभवत्सु
सर्वनामपुं. प्र. (एक/बहु)स्त्री. प्र.नपुं. प्र.च. एक (पुं./स्त्री.)ष. बहु (पुं./स्त्री.)स. एक (पुं./स्त्री.)
तद् (वह)सः / तेसा / ताःतत् / तानितस्मै / तस्यैतेषाम् / तासाम्तस्मिन् / तस्याम्
एतद् (यह)एषः / एतेएषा / एताःएतत् / एतानिएतस्मै / एतस्यैएतेषाम् / एतासाम्एतस्मिन् / एतस्याम्
यद् (जो)यः / येया / याःयत् / यानियस्मै / यस्यैयेषाम् / यासाम्यस्मिन् / यस्याम्
किम् (कौन)कः / केका / काःकिम् / कानिकस्मै / कस्यैकेषाम् / कासाम्कस्मिन् / कस्याम्
इदम् (यह)अयम् / इमेइयम् / इमाःइदम् / इमानिअस्मै / अस्यैएषाम् / आसाम्अस्मिन् / अस्याम्
सर्व (सब)सर्वः / सर्वेसर्वा / सर्वाःसर्वम् / सर्वाणिसर्वस्मै / सर्वस्यैसर्वेषाम् / सर्वासाम्सर्वस्मिन् / सर्वस्याम्
भवत् (आप)भवान् / भवन्तःभवती / भवत्यःभवत् / भवन्तिभवते / भवत्यैभवताम् / भवतीनाम्भवति / भवत्याम्

शब्दरूप — संख्या और सर्वनाम के नियम Numerals & Pronoun Rules

संख्याएक (पुं.)द्वि (पुं. / स्त्री.-नपुं.)त्रि (पुं.)त्रि (स्त्री.)चतुर् (पुं.)चतुर् (स्त्री.)
प्र.एकःद्वौ / द्वेत्रयःतिस्रःचत्वारःचतस्रः
द्वि.एकम्द्वौ / द्वेत्रीन्तिस्रःचतुरःचतस्रः
तृ.एकेनद्वाभ्याम्त्रिभिःतिसृभिःचतुर्भिःचतसृभिः
च.एकस्मैद्वाभ्याम्त्रिभ्यःतिसृभ्यःचतुर्भ्यःचतसृभ्यः
पं.एकस्मात्द्वाभ्याम्त्रिभ्यःतिसृभ्यःचतुर्भ्यःचतसृभ्यः
ष.एकस्यद्वयोःत्रयाणाम्तिसृणाम्चतुर्णाम्चतसृणाम्
स.एकस्मिन्द्वयोःत्रिषुतिसृषुचतुर्षुचतसृषु
स्त्री. एका (लता जैसे, पर एकस्यै, एकस्याः), नपुं. एकम्। एक के रूप सर्व जैसे; बहुवचन "एके" = कुछ लोग। नपुं.: द्वे, त्रीणि, चत्वारि (प्र./द्वि.), बाकी पुं. जैसे। पञ्चन् से आगे तीनों लिङ्गों में एक जैसे: पञ्च, षट्, सप्त, अष्ट/अष्टौ, नव, दश।
छोटे रूप (मा, मे, नौ, नः, त्वा, ते, वाम्, वः) वाक्य या श्लोक के पाद के आरम्भ में नहीं आते, और च, वा, ह, अह, एव के साथ भी नहीं (न चवाहाहैवयुक्ते)। "मम पुस्तकम्" सही, "मे पुस्तकम्" से वाक्य शुरू करना गलत। भवत् का सम्बोधन हे भवन्; भवत् के साथ क्रिया प्रथम पुरुष (भवान् पठति)। नपुं. सर्वनाम (तत्, एतत्, यत्, किम्, इदम्) प्रथमा-द्वितीया के बाद पुंलिङ्ग जैसे चलते हैं। इदम् स्त्री. तृतीया एक. अनया।

पहचानो: रूप → मूल शब्द, विभक्ति, वचन

रूपशब्द · विभक्ति · वचनरूपशब्द · विभक्ति · वचन
हरयेहरि · चतुर्थी · एक.पितुःपितृ · पञ्चमी/षष्ठी · एक.
राज्ञःराजन् · द्वि. बहु. / पं., ष. एक.नद्यैनदी · चतुर्थी · एक.
मतीःमति · द्वितीया · बहु.मधुनिमधु · सप्तमी · एक.
अस्माकम्अस्मद् · षष्ठी · बहु.युष्मभ्यम्युष्मद् · चतुर्थी · बहु.
एभिःइदम् (पुं.) · तृतीया · बहु.कस्याःकिम् (स्त्री.) · पं./ष. · एक.
तिसृणाम्त्रि (स्त्री.) · षष्ठी · बहु.गुर्वोःगुरु · षष्ठी/सप्तमी · द्वि.
"रामाणाम् में विभक्ति-वचन?" (ष. बहु.) · "अस्मद् च. एक.?" (मह्यम्) · "युष्मद् ष. एक.?" (तव) · "तद् स्त्री. ष. बहु.?" (तासाम्) · "इदम् स्त्री. प्र. एक.?" (इयम्) · "त्रि ष. बहु.?" (त्रयाणाम्) · "तीन स्त्रियाँ = ___ स्त्रियः" (तिस्रः) · "पितृ द्वि. बहु.?" (पितॄन्) · "भवान् किस शब्द का रूप?" (भवत्)
Read it? Now practise

Test yourself right away: today's 10 free GK questions, or a quick Fast Mode test.

Play today's GKTry Fast Mode

Ready for a full paper? Take a timed Super TET mock test with section-wise score. Super TET mock test →

← Previousकारक और विभक्तिNext →धातुरूप — धातु, पुरुष, वचन, पद, लकार

All chapters

TestTaiyari

One test a day. Real preparation.

CompanyAboutContactPricing
LegalTerms of UsePrivacy PolicyRefund Policy
⌂Home▦Exams✎Notes◉Today's GK▶Quiz ReelsNew✓My Tests