संस्कृत में हर शब्द के 7 विभक्ति × 3 वचन = 21 रूप होते हैं (साथ में सम्बोधन)। लिङ्ग तीन: पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग। वचन तीन: एकवचन, द्विवचन, बहुवचन। ये रूप सुप् प्रत्यय जुड़ने से बनते हैं; अन्तिम वर्ण से शब्द का नाम: अकारान्त (राम), इकारान्त (हरि), उकारान्त (गुरु), ऋकारान्त (पितृ), नकारान्त (राजन्)।
21 सुप् प्रत्यय: सु औ जस् · अम् औट् शस् · टा भ्याम् भिस् · ङे भ्याम् भ्यस् · ङसि भ्याम् भ्यस् · ङस् ओस् आम् · ङि ओस् सुप्। (जैसे ङे → हरये, ङसि → हरेः, आम् → हरीणाम्।) तृ., च., पं. द्विवचन हमेशा एक जैसे (-भ्याम्) · च. और पं. बहुवचन एक जैसे (-भ्यः) · ष. और स. द्विवचन एक जैसे (-ओः)।
राम
एक.
द्वि.
बहु.
प्र.
रामः
रामौ
रामाः
द्वि.
रामम्
रामौ
रामान्
तृ.
रामेण
रामाभ्याम्
रामैः
च.
रामाय
रामाभ्याम्
रामेभ्यः
पं.
रामात्
रामाभ्याम्
रामेभ्यः
ष.
रामस्य
रामयोः
रामाणाम्
स.
रामे
रामयोः
रामेषु
सं.
हे राम
हे रामौ
हे रामाः
हरि
एक.
द्वि.
बहु.
प्र.
हरिः
हरी
हरयः
द्वि.
हरिम्
हरी
हरीन्
तृ.
हरिणा
हरिभ्याम्
हरिभिः
च.
हरये
हरिभ्याम्
हरिभ्यः
पं.
हरेः
हरिभ्याम्
हरिभ्यः
ष.
हरेः
हर्योः
हरीणाम्
स.
हरौ
हर्योः
हरिषु
सं.
हे हरे
हे हरी
हे हरयः
गुरु
एक.
द्वि.
बहु.
प्र.
गुरुः
गुरू
गुरवः
द्वि.
गुरुम्
गुरू
गुरून्
तृ.
गुरुणा
गुरुभ्याम्
गुरुभिः
च.
गुरवे
गुरुभ्याम्
गुरुभ्यः
पं.
गुरोः
गुरुभ्याम्
गुरुभ्यः
ष.
गुरोः
गुर्वोः
गुरूणाम्
स.
गुरौ
गुर्वोः
गुरुषु
सं.
हे गुरो
हे गुरू
हे गुरवः
पितृ
एक.
द्वि.
बहु.
प्र.
पिता
पितरौ
पितरः
द्वि.
पितरम्
पितरौ
पितॄन्
तृ.
पित्रा
पितृभ्याम्
पितृभिः
च.
पित्रे
पितृभ्याम्
पितृभ्यः
पं.
पितुः
पितृभ्याम्
पितृभ्यः
ष.
पितुः
पित्रोः
पितॄणाम्
स.
पितरि
पित्रोः
पितृषु
सं.
हे पितः
हे पितरौ
हे पितरः
राजन्
एक.
द्वि.
बहु.
प्र.
राजा
राजानौ
राजानः
द्वि.
राजानम्
राजानौ
राज्ञः
तृ.
राज्ञा
राजभ्याम्
राजभिः
च.
राज्ञे
राजभ्याम्
राजभ्यः
पं.
राज्ञः
राजभ्याम्
राजभ्यः
ष.
राज्ञः
राज्ञोः
राज्ञाम्
स.
राज्ञि, राजनि
राज्ञोः
राजसु
सं.
हे राजन्
हे राजानौ
हे राजानः
णत्व (रषाभ्यां नो णः समानपदे): एक ही पद में ऋ, र, ष के बाद न → ण; बीच में स्वर, ह य व र, क-वर्ग, प-वर्ग आएँ तब भी (अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि)। इसलिए रामेण, हरीणाम्, गुरूणाम्, पितॄणाम्; पर फलेन, वनानाम्, मुनीनाम् (र/ष नहीं)।
इसी तरह: लता — रमा, विद्या, कन्या · मति — बुद्धि, भक्ति, रात्रि · नदी — देवी, नारी, पृथ्वी · धेनु — रज्जु · फल — वन, पुस्तक, गृह · मधु — वस्तु, अश्रु। नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा = द्वितीया; बाकी अकारान्त नपुं. में राम जैसे। मति, धेनु में च./पं./ष./स. एकवचन के दो रूप। वधू: वधूः, वध्वौ, वध्वः · वध्वा · वध्वै · वध्वाः · वध्वाम् · हे वधु। वारि: वारि, वारिणी, वारीणि · वारिणा · वारिणे · वारिणः · वारिणि। नामन्: नाम, नाम्नी/नामनी, नामानि · नाम्ना · नाम्ने · नाम्नः · नाम्नि/नामनि।
शब्दरूप — सर्वनाम Pronouns
अस्मद्
एक.
द्वि.
बहु.
प्र.
अहम्
आवाम्
वयम्
द्वि.
माम्, मा
आवाम्, नौ
अस्मान्, नः
तृ.
मया
आवाभ्याम्
अस्माभिः
च.
मह्यम्, मे
आवाभ्याम्, नौ
अस्मभ्यम्, नः
पं.
मत्
आवाभ्याम्
अस्मत्
ष.
मम, मे
आवयोः, नौ
अस्माकम्, नः
स.
मयि
आवयोः
अस्मासु
युष्मद्
एक.
द्वि.
बहु.
प्र.
त्वम्
युवाम्
यूयम्
द्वि.
त्वाम्, त्वा
युवाम्, वाम्
युष्मान्, वः
तृ.
त्वया
युवाभ्याम्
युष्माभिः
च.
तुभ्यम्, ते
युवाभ्याम्, वाम्
युष्मभ्यम्, वः
पं.
त्वत्
युवाभ्याम्
युष्मत्
ष.
तव, ते
युवयोः, वाम्
युष्माकम्, वः
स.
त्वयि
युवयोः
युष्मासु
तद् (पुं.)
एक.
द्वि.
बहु.
प्र.
सः
तौ
ते
द्वि.
तम्
तौ
तान्
तृ.
तेन
ताभ्याम्
तैः
च.
तस्मै
ताभ्याम्
तेभ्यः
पं.
तस्मात्
ताभ्याम्
तेभ्यः
ष.
तस्य
तयोः
तेषाम्
स.
तस्मिन्
तयोः
तेषु
तद् (स्त्री.)
एक.
द्वि.
बहु.
प्र.
सा
ते
ताः
द्वि.
ताम्
ते
ताः
तृ.
तया
ताभ्याम्
ताभिः
च.
तस्यै
ताभ्याम्
ताभ्यः
पं.
तस्याः
ताभ्याम्
ताभ्यः
ष.
तस्याः
तयोः
तासाम्
स.
तस्याम्
तयोः
तासु
किम् (पुं.)
एक.
द्वि.
बहु.
प्र.
कः
कौ
के
द्वि.
कम्
कौ
कान्
तृ.
केन
काभ्याम्
कैः
च.
कस्मै
काभ्याम्
केभ्यः
पं.
कस्मात्
काभ्याम्
केभ्यः
ष.
कस्य
कयोः
केषाम्
स.
कस्मिन्
कयोः
केषु
इदम् (पुं.)
एक.
द्वि.
बहु.
प्र.
अयम्
इमौ
इमे
द्वि.
इमम्
इमौ
इमान्
तृ.
अनेन
आभ्याम्
एभिः
च.
अस्मै
आभ्याम्
एभ्यः
पं.
अस्मात्
आभ्याम्
एभ्यः
ष.
अस्य
अनयोः
एषाम्
स.
अस्मिन्
अनयोः
एषु
सर्व (पुं.)
एक.
द्वि.
बहु.
प्र.
सर्वः
सर्वौ
सर्वे
द्वि.
सर्वम्
सर्वौ
सर्वान्
तृ.
सर्वेण
सर्वाभ्याम्
सर्वैः
च.
सर्वस्मै
सर्वाभ्याम्
सर्वेभ्यः
पं.
सर्वस्मात्
सर्वाभ्याम्
सर्वेभ्यः
ष.
सर्वस्य
सर्वयोः
सर्वेषाम्
स.
सर्वस्मिन्
सर्वयोः
सर्वेषु
भवत् (पुं.)
एक.
द्वि.
बहु.
प्र.
भवान्
भवन्तौ
भवन्तः
द्वि.
भवन्तम्
भवन्तौ
भवतः
तृ.
भवता
भवद्भ्याम्
भवद्भिः
च.
भवते
भवद्भ्याम्
भवद्भ्यः
पं.
भवतः
भवद्भ्याम्
भवद्भ्यः
ष.
भवतः
भवतोः
भवताम्
स.
भवति
भवतोः
भवत्सु
सर्वनाम
पुं. प्र. (एक/बहु)
स्त्री. प्र.
नपुं. प्र.
च. एक (पुं./स्त्री.)
ष. बहु (पुं./स्त्री.)
स. एक (पुं./स्त्री.)
तद् (वह)
सः / ते
सा / ताः
तत् / तानि
तस्मै / तस्यै
तेषाम् / तासाम्
तस्मिन् / तस्याम्
एतद् (यह)
एषः / एते
एषा / एताः
एतत् / एतानि
एतस्मै / एतस्यै
एतेषाम् / एतासाम्
एतस्मिन् / एतस्याम्
यद् (जो)
यः / ये
या / याः
यत् / यानि
यस्मै / यस्यै
येषाम् / यासाम्
यस्मिन् / यस्याम्
किम् (कौन)
कः / के
का / काः
किम् / कानि
कस्मै / कस्यै
केषाम् / कासाम्
कस्मिन् / कस्याम्
इदम् (यह)
अयम् / इमे
इयम् / इमाः
इदम् / इमानि
अस्मै / अस्यै
एषाम् / आसाम्
अस्मिन् / अस्याम्
सर्व (सब)
सर्वः / सर्वे
सर्वा / सर्वाः
सर्वम् / सर्वाणि
सर्वस्मै / सर्वस्यै
सर्वेषाम् / सर्वासाम्
सर्वस्मिन् / सर्वस्याम्
भवत् (आप)
भवान् / भवन्तः
भवती / भवत्यः
भवत् / भवन्ति
भवते / भवत्यै
भवताम् / भवतीनाम्
भवति / भवत्याम्
शब्दरूप — संख्या और सर्वनाम के नियम Numerals & Pronoun Rules
संख्या
एक (पुं.)
द्वि (पुं. / स्त्री.-नपुं.)
त्रि (पुं.)
त्रि (स्त्री.)
चतुर् (पुं.)
चतुर् (स्त्री.)
प्र.
एकः
द्वौ / द्वे
त्रयः
तिस्रः
चत्वारः
चतस्रः
द्वि.
एकम्
द्वौ / द्वे
त्रीन्
तिस्रः
चतुरः
चतस्रः
तृ.
एकेन
द्वाभ्याम्
त्रिभिः
तिसृभिः
चतुर्भिः
चतसृभिः
च.
एकस्मै
द्वाभ्याम्
त्रिभ्यः
तिसृभ्यः
चतुर्भ्यः
चतसृभ्यः
पं.
एकस्मात्
द्वाभ्याम्
त्रिभ्यः
तिसृभ्यः
चतुर्भ्यः
चतसृभ्यः
ष.
एकस्य
द्वयोः
त्रयाणाम्
तिसृणाम्
चतुर्णाम्
चतसृणाम्
स.
एकस्मिन्
द्वयोः
त्रिषु
तिसृषु
चतुर्षु
चतसृषु
स्त्री. एका (लता जैसे, पर एकस्यै, एकस्याः), नपुं. एकम्। एक के रूप सर्व जैसे; बहुवचन "एके" = कुछ लोग। नपुं.: द्वे, त्रीणि, चत्वारि (प्र./द्वि.), बाकी पुं. जैसे। पञ्चन् से आगे तीनों लिङ्गों में एक जैसे: पञ्च, षट्, सप्त, अष्ट/अष्टौ, नव, दश।
छोटे रूप (मा, मे, नौ, नः, त्वा, ते, वाम्, वः) वाक्य या श्लोक के पाद के आरम्भ में नहीं आते, और च, वा, ह, अह, एव के साथ भी नहीं (न चवाहाहैवयुक्ते)। "मम पुस्तकम्" सही, "मे पुस्तकम्" से वाक्य शुरू करना गलत। भवत् का सम्बोधन हे भवन्; भवत् के साथ क्रिया प्रथम पुरुष (भवान् पठति)। नपुं. सर्वनाम (तत्, एतत्, यत्, किम्, इदम्) प्रथमा-द्वितीया के बाद पुंलिङ्ग जैसे चलते हैं। इदम् स्त्री. तृतीया एक. अनया।