Skip to content
TestTaiyari
HomeExamsNotesToday's GKQuiz ReelsNewMy TestsPricing
⌕Search exams or tests…
Englishहिन्दी
Log in
All notes/पर्यावरण एवं सामाजिक अध्ययन

Chapter 12 · History

स्थापत्य — प्राचीन स्मारक और मंदिर

Architecture — Ancient Monuments & Temples
🛕 नागर शैलीउत्तर भारत; घुमावदार शिखर, गर्भगृह के ऊपर। उदा. खजुराहो (कंदरिया महादेव), कोणार्क, लिंगराज (भुवनेश्वर), मोढेरा सूर्य मंदिर।
🛕 द्रविड़ शैलीदक्षिण भारत; पिरामिड जैसा विमान, ऊँचे प्रवेश-द्वार गोपुरम। उदा. बृहदीश्वर (तंजावुर), मीनाक्षी (मदुरै)।
🛕 वेसर शैलीनागर + द्रविड़ का मेल; दक्कन — चालुक्य व होयसल मंदिर (बेलूर, हलेबीडु, पट्टडकल)।
स्मारककहाँकिसने / ख़ास बात
साँची स्तूपमध्य प्रदेशअशोक (3री सदी ई.पू.); सुंदर तोरण द्वार
अजंता की गुफाएँमहाराष्ट्रबौद्ध; प्रसिद्ध भित्ति चित्र (अधिकांश वाकाटक काल)
एलोरा की गुफाएँमहाराष्ट्र34 गुफाएँ — बौद्ध, हिंदू, जैन तीनों; एक ही चट्टान काटकर बना कैलाश मंदिर — राष्ट्रकूट कृष्ण प्रथम
एलिफ़ेंटा गुफाएँमुंबई के पास (द्वीप)शिव गुफाएँ; प्रसिद्ध त्रिमूर्ति (महेशमूर्ति)
महाबलीपुरम (मामल्लपुरम)तमिलनाडुपल्लव — रथ मंदिर (नरसिंहवर्मन प्रथम), तट मंदिर
बृहदीश्वर मंदिरतंजावुर, तमिलनाडुचोल राजा राजराज प्रथम (1010 में पूरा)
कोणार्क सूर्य मंदिरओडिशापूर्वी गंग राजा नरसिंहदेव प्रथम (13वीं सदी); 24 पहियों, 7 घोड़ों वाले रथ के आकार में; "काला पैगोडा"
जगन्नाथ मंदिरपुरी, ओडिशाअनंतवर्मन चोडगंग देव; "सफ़ेद पैगोडा"; रथयात्रा
खजुराहो मंदिरमध्य प्रदेशचंदेल राजा; कंदरिया महादेव मंदिर
दिलवाड़ा मंदिरमाउंट आबू, राजस्थानजैन; संगमरमर की बारीक नक्काशी (विमल शाह, वस्तुपाल-तेजपाल)
हम्पीकर्नाटकविजयनगर साम्राज्य की राजधानी; विट्ठल मंदिर का पत्थर का रथ
महाबोधि मंदिरबोधगया, बिहारबुद्ध को ज्ञान का स्थान
लौह स्तंभमहरौली, दिल्लीगुप्त काल (चंद्रगुप्त द्वितीय); 1,600 वर्ष से जंग नहीं
बौद्ध धर्म के चार महातीर्थ: लुंबिनी (जन्म, नेपाल) · बोधगया (ज्ञान, बिहार) · सारनाथ (पहला उपदेश — धर्मचक्र प्रवर्तन, उ.प्र.) · कुशीनगर (महापरिनिर्वाण, उ.प्र.)। सारनाथ के अशोक स्तंभ का सिंह शीर्ष = भारत का राष्ट्रीय प्रतीक।
"नागर / द्रविड़ शैली की पहचान?" · "कैलाश मंदिर किसने बनवाया?" · "त्रिमूर्ति कहाँ?" · "रथ मंदिर किस वंश के?" · "बृहदीश्वर मंदिर किसने?" · "काला पैगोडा?" · "खजुराहो किस वंश का?" · "दिलवाड़ा मंदिर किस धर्म के?" · "राष्ट्रीय प्रतीक कहाँ से लिया?"

मध्यकालीन व आधुनिक स्मारक — उत्तर प्रदेश सहित Medieval & Modern Monuments

स्मारककहाँकिसने / ख़ास बात
क़ुतुब मीनारदिल्लीक़ुतुबुद्दीन ऐबक ने शुरू, इल्तुतमिश ने पूरी की; ≈72.5 m; पास में क़ुव्वत-उल-इस्लाम मस्जिद
अलाई दरवाज़ादिल्ली (क़ुतुब परिसर)अलाउद्दीन ख़िलजी
चारमीनार · गोल गुंबज़हैदराबाद · बीजापुरमुहम्मद क़ुली क़ुतुबशाह (1591) · मुहम्मद आदिलशाह (फुसफुसाती दीर्घा)
हुमायूँ का मक़बरादिल्लीहुमायूँ की बेगम हाजी बेगम (बेगा बेगम) ने बनवाया; वास्तुकार मीरक मिर्ज़ा ग़ियास; भारत का पहला बाग़-मक़बरा
आगरा का क़िलाआगरा, उ.प्र.अकबर (1565 से)
फ़तेहपुर सीकरीआगरा, उ.प्र.अकबर; बुलंद दरवाज़ा (गुजरात विजय की याद में), पंच महल, दीवान-ए-ख़ास, शेख़ सलीम चिश्ती की दरगाह
अकबर का मक़बरा · एतमादुद्दौलासिकंदरा · आगराजहाँगीर ने पूरा किया · नूरजहाँ ने पिता के लिए; "बेबी ताज"; संगमरमर पर पच्चीकारी (पिएत्रा ड्यूरा) का पहला बड़ा उदाहरण
ताजमहलआगरा (यमुना तट)शाहजहाँ ने मुमताज़ महल की याद में; मुख्य वास्तुकार उस्ताद अहमद लाहौरी
लाल क़िला · जामा मस्जिददिल्लीशाहजहाँ (शाहजहाँनाबाद); लाल क़िले से हर 15 अगस्त को प्रधानमंत्री का भाषण
बीबी का मक़बराऔरंगाबाद (छत्रपति संभाजीनगर)औरंगज़ेब के पुत्र आज़म शाह ने माँ के लिए; "दक्कन का ताज"
स्वर्ण मंदिर (हरमंदिर साहिब)अमृतसरगुरु अर्जन देव; सोने की परत — महाराजा रणजीत सिंह
हवा महल · जंतर मंतरजयपुरसवाई प्रताप सिंह (1799) · सवाई जय सिंह द्वितीय (5 वेधशालाएँ — दिल्ली, जयपुर, उज्जैन, वाराणसी, मथुरा)
विक्टोरिया मेमोरियल · गेटवे ऑफ़ इंडिया · इंडिया गेटकोलकाता · मुंबई · दिल्लीमहारानी विक्टोरिया की याद · 1911 में जॉर्ज पंचम के आगमन की याद · प्रथम विश्व युद्ध के शहीद सैनिकों का स्मारक (एडविन लुटियंस)
स्टैच्यू ऑफ़ यूनिटीकेवड़िया (एकता नगर), गुजरातसरदार पटेल, 182 m — विश्व की सबसे ऊँची प्रतिमा (31 अक्टूबर 2018)
🏯 उत्तर प्रदेश की धरोहर
बड़ा इमामबाड़ा (भूलभुलैया), रूमी दरवाज़ालखनऊ — नवाब आसफ़ुद्दौला (1784)सारनाथ · कुशीनगरबुद्ध का पहला उपदेश · महापरिनिर्वाण
काशी विश्वनाथ मंदिरवाराणसी — वर्तमान मंदिर अहिल्याबाई होलकर (1780); कॉरिडोर 2021राम मंदिर, अयोध्याप्राण प्रतिष्ठा — 22 जनवरी 2024
झाँसी, कालिंजर (बाँदा), चुनार के क़िलेबुंदेलखंड / मिर्ज़ापुरदेवगढ़ (ललितपुर)गुप्तकालीन दशावतार मंदिर
"क़ुतुब मीनार किसने पूरी की?" · "बुलंद दरवाज़ा किसकी याद में?" · "बेबी ताज?" · "ताजमहल का वास्तुकार?" · "दक्कन का ताज?" · "हुमायूँ का मक़बरा किसने बनवाया?" · "जंतर मंतर किसने?" · "बड़ा इमामबाड़ा किसने?" · "विश्व की सबसे ऊँची प्रतिमा?"

UNESCO विश्व धरोहर और अमूर्त धरोहर UNESCO World Heritage & Intangible Heritage

भारत में 45 विश्व धरोहर स्थल (जुलाई 2026 तक) — 37 सांस्कृतिक, 7 प्राकृतिक, 1 मिश्रित। पहले (1983) — अजंता, एलोरा, आगरा क़िला, ताजमहल। 45वाँ — सारनाथ (25 जुलाई 2026, बुसान में विश्व धरोहर समिति का 48वाँ सत्र) → उत्तर प्रदेश के 4 स्थल: ताजमहल, आगरा क़िला, फ़तेहपुर सीकरी, सारनाथ।
वर्षविश्व धरोहर स्थल (राज्य)
1983अजंता, एलोरा (महाराष्ट्र) · आगरा क़िला, ताजमहल (उ.प्र.)
1984–86कोणार्क सूर्य मंदिर · महाबलीपुरम · काज़ीरंगा, केवलादेव, मानस (प्राकृतिक, 1985) · गोवा के गिरजाघर · फ़तेहपुर सीकरी · हम्पी · खजुराहो
1987–89एलिफ़ेंटा · चोल मंदिर (तंजावुर; बाद में और जोड़े) · पट्टडकल · सुंदरबन (प्राकृतिक) · नंदा देवी (प्राकृतिक, 1988; फूलों की घाटी 2005 में जोड़ी) · साँची (1989)
1993–2007हुमायूँ का मक़बरा, क़ुतुब मीनार (1993) · भारत की पर्वतीय रेलें (दार्जिलिंग 1999; नीलगिरि, कालका-शिमला बाद में) · महाबोधि (2002) · भीमबेटका (2003) · चंपानेर-पावागढ़, छत्रपति शिवाजी टर्मिनस (2004) · लाल क़िला (2007)
2010–2019जंतर मंतर, जयपुर (2010) · पश्चिमी घाट (प्राकृतिक, 2012) · राजस्थान के पहाड़ी क़िले (2013) · रानी की वाव, ग्रेट हिमालयन NP (2014) · नालंदा, कंचनजंगा NP (मिश्रित), चंडीगढ़ कैपिटल कॉम्प्लेक्स (2016) · अहमदाबाद — पहला भारतीय विश्व धरोहर शहर (2017) · मुंबई के विक्टोरियन-आर्ट डेको भवन (2018) · जयपुर शहर (2019)
2021–2026धौलावीरा (हड़प्पा), रामप्पा मंदिर (तेलंगाना) (2021) · शांतिनिकेतन, होयसल मंदिर (2023) · मोइदाम (चराइदेव, असम; 2024) · मराठा सैन्य परिदृश्य (2025) · सारनाथ (2026)
🎭 UNESCO अमूर्त सांस्कृतिक धरोहर — भारत के 16 तत्ववैदिक मंत्रोच्चार, रामलीला, कुटियाट्टम (2008) · रम्माण (उत्तराखंड, 2009) · मुडियेट्टु (केरल), कालबेलिया (राजस्थान), छऊ (2010) · लद्दाख का बौद्ध मंत्रोच्चार (2012) · मणिपुर का संकीर्तन (2013) · जंडियाला गुरु के ठठेरे (2014) · नवरोज़, योग (2016) · कुंभ मेला (2017) · कोलकाता की दुर्गा पूजा (2021) · गरबा (2023) · दीपावली (दिसंबर 2025 — 16वाँ; समिति की बैठक दिल्ली के लाल क़िले में)
संस्थाएँ: भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) — 1861, पहले महानिदेशक अलेक्ज़ेंडर कनिंघम · प्राचीन स्मारक संरक्षण अधिनियम — 1904 (कर्ज़न) · 18 अप्रैल — विश्व धरोहर दिवस · UNESCO का मुख्यालय — पेरिस।
"भारत में कितने विश्व धरोहर स्थल?" · "भारत के पहले विश्व धरोहर स्थल?" · "सबसे नया (45वाँ) स्थल?" · "UP के विश्व धरोहर स्थल?" · "पहला विश्व धरोहर शहर?" · "मिश्रित धरोहर?" · "दीपावली UNESCO सूची में कब?" · "कुंभ मेला कब शामिल?" · "ASI की स्थापना?"

नृत्य और संगीत Dance & Music

शास्त्रीय नृत्यराज्यख़ास बात / प्रसिद्ध कलाकार
भरतनाट्यमतमिलनाडुसबसे प्राचीन माना जाता; रुक्मिणी देवी अरुंडेल (कलाक्षेत्र), यामिनी कृष्णमूर्ति
कथकउत्तर प्रदेश (उत्तर भारत)"कथा कहने वाले"; घराने — लखनऊ, जयपुर, बनारस; बिरजू महाराज, सितारा देवी
कथकली · मोहिनीअट्टमकेरलकथकली — चेहरे का भारी श्रृंगार, पुरुष कलाकार; केरल कलामंडलम (वल्लथोल) · मोहिनीअट्टम — स्त्रियों का लास्य नृत्य
कुचिपुड़ीआंध्र प्रदेशनृत्य-नाटिका; वेम्पति चिन्ना सत्यम, राजा-राधा रेड्डी
ओडिसीओडिशाकेलुचरण महापात्र, सोनल मानसिंह
मणिपुरीमणिपुररासलीला पर आधारित; कोमल गतियाँ
सत्त्रियाअसमशंकरदेव की परंपरा; 2000 में शास्त्रीय मान्यता
संगीत नाटक अकादमी — 8 शास्त्रीय नृत्य (ऊपर); संस्कृति मंत्रालय छऊ को जोड़कर 9 गिनता है।
लोक नृत्य (राज्य के साथ)
भांगड़ा, गिद्दापंजाबगरबा, डांडियागुजरातघूमर, कालबेलियाराजस्थान
लावणीमहाराष्ट्रबिहूअसमछऊझारखंड, ओडिशा, प. बंगाल
यक्षगानकर्नाटकथेय्यमकेरलनाटीहिमाचल
राउफ़जम्मू-कश्मीरछोलियाउत्तराखंडपंथी, राउत नाचाछत्तीसगढ़
चरकुला, रासलीलाउत्तर प्रदेश (ब्रज)जट-जटिन, बिदेसियाबिहारफुगड़ीगोवा
🎵 शास्त्रीय संगीतहिंदुस्तानी (उत्तर) — ध्रुपद (सबसे प्राचीन; ग्वालियर के राजा मानसिंह तोमर का संरक्षण), ख़याल, ठुमरी (लखनऊ — वाजिद अली शाह), टप्पा, दादरा; क़व्वाली — अमीर ख़ुसरो। तानसेन — अकबर के दरबार के नवरत्न (ग्वालियर में समाधि; तानसेन समारोह)।
कर्नाटक (दक्षिण) — "जनक" पुरंदर दास; त्रिमूर्ति — त्यागराज, मुत्तुस्वामी दीक्षितार, श्यामा शास्त्री।
वाद्यप्रसिद्ध कलाकार
शहनाईबिस्मिल्लाह ख़ाँ (वाराणसी; भारत रत्न 2001)
सिताररविशंकर (भारत रत्न 1999)
तबलाज़ाकिर हुसैन, अल्ला रक्खा
सरोद · संतूरअमजद अली ख़ाँ · शिवकुमार शर्मा
बाँसुरीहरिप्रसाद चौरसिया
गायनएम. एस. सुब्बुलक्ष्मी (पहली संगीतकार भारत रत्न, 1998), लता मंगेशकर (2001), भीमसेन जोशी (2008)
"कथक किस राज्य का?" · "सत्त्रिया किस राज्य का?" · "कितने शास्त्रीय नृत्य?" · "बिहू / लावणी / घूमर कहाँ?" · "चरकुला किस क्षेत्र का?" · "कर्नाटक संगीत के जनक?" · "शहनाई वादक बिस्मिल्लाह ख़ाँ किस शहर के?" · "पहली संगीतकार भारत रत्न?"

त्योहार, मेले और भाषाएँ Festivals, Fairs & Languages

त्योहार / मेलाकहाँत्योहार / मेलाकहाँ
पोंगलतमिलनाडु (फ़सल)ओणमकेरल (राजा महाबली; नौका दौड़)
बिहूअसमबैसाखी, लोहड़ीपंजाब
छठबिहार, पूर्वी उ.प्र.दुर्गा पूजाप. बंगाल
गणेश चतुर्थीमहाराष्ट्र (सार्वजनिक रूप — तिलक, 1893)उगादी · गुड़ी पड़वाआंध्र-कर्नाटक · महाराष्ट्र (नववर्ष)
हॉर्नबिल उत्सवनागालैंड (1–10 दिसंबर)हेमिस · लोसरलद्दाख · तिब्बती नववर्ष
रथयात्रापुरी, ओडिशापुष्कर मेलाराजस्थान (ऊँट मेला)
सोनपुर मेलाबिहार (पशु मेला)सूरजकुंड हस्तशिल्प मेलाहरियाणा
🪔 उत्तर प्रदेश के मेले-उत्सवकुंभ — हर 12 वर्ष में चार स्थानों (प्रयागराज, हरिद्वार, उज्जैन, नासिक) पर; प्रयागराज महाकुंभ 2025 · माघ मेला (प्रयागराज) · देव दीपावली (कार्तिक पूर्णिमा, वाराणसी) · रामनगर की रामलीला (वाराणसी) · लट्ठमार होली (बरसाना-नंदगाँव) · दीपोत्सव (अयोध्या) · बटेश्वर मेला (आगरा, पशु मेला)।
🗣️ आठवीं अनुसूची — 22 भाषाएँमूल संविधान (1950) में 14: असमिया, बांग्ला, गुजराती, हिंदी, कन्नड़, कश्मीरी, मलयालम, मराठी, ओड़िया, पंजाबी, संस्कृत, तमिल, तेलुगु, उर्दू।
जोड़ी गईं: सिंधी (1967, 21वाँ संशोधन) · कोंकणी, मणिपुरी, नेपाली (1992, 71वाँ) · बोडो, डोगरी, मैथिली, संथाली (2003, 92वाँ)।
📜 शास्त्रीय भाषाएँ — 11तमिल (2004, पहली) · संस्कृत (2005) · तेलुगु, कन्नड़ (2008) · मलयालम (2013) · ओड़िया (2014) · मराठी, पाली, प्राकृत, असमिया, बांग्ला (अक्टूबर 2024)।
राजभाषा — देवनागरी लिपि में हिंदी (अनुच्छेद 343); 14 सितंबर — हिंदी दिवस; 10 जनवरी — विश्व हिंदी दिवस; 21 फ़रवरी — अंतर्राष्ट्रीय मातृभाषा दिवस। उ.प्र. की दूसरी राजभाषा — उर्दू।
भाषा परिवार: भारोपीय (इंडो-आर्यन) — हिंदी, बांग्ला, मराठी… (सबसे अधिक बोलने वाले) · द्रविड़ — तमिल, तेलुगु, कन्नड़, मलयालम · ऑस्ट्रो-एशियाटिक (मुंडा) — संथाली, मुंडारी · तिब्बती-बर्मी — बोडो, मणिपुरी (मैतेई)।
"पोंगल / ओणम / बिहू कहाँ?" · "हॉर्नबिल उत्सव?" · "कुंभ किन चार स्थानों पर?" · "लट्ठमार होली कहाँ?" · "आठवीं अनुसूची में कितनी भाषाएँ?" · "92वें संशोधन से कौन-सी भाषाएँ?" · "पहली शास्त्रीय भाषा?" · "कितनी शास्त्रीय भाषाएँ?" · "हिंदी दिवस?"

साहित्य, चित्रकला, लोक नाट्य और संस्थाएँ Literature, Painting, Folk Theatre & Institutions

रचनारचनाकाररचनारचनाकार
रामायण · महाभारतवाल्मीकि · वेदव्यासअभिज्ञानशाकुंतलम्, मेघदूतकालिदास
अर्थशास्त्रकौटिल्य (चाणक्य)अष्टाध्यायीपाणिनि
राजतरंगिणीकल्हण (कश्मीर का इतिहास)तिरुक्कुरलतिरुवल्लुवर (तमिल)
रामचरितमानस (अवधी)तुलसीदाससूरसागर (ब्रज)सूरदास
पद्मावत (अवधी)मलिक मुहम्मद जायसीबीजककबीर
गोदान, ईदगाहप्रेमचंद (लमही, वाराणसी)कामायनीजयशंकर प्रसाद
भारत-भारतीमैथिलीशरण गुप्त ("राष्ट्रकवि")मधुशालाहरिवंश राय बच्चन
उर्वशी, रश्मिरथीरामधारी सिंह "दिनकर"आनंदमठबंकिम चंद्र चटर्जी
गीतांजलिरवींद्रनाथ टैगोर — नोबेल 1913 (पहले एशियाई)भारतेंदु हरिश्चंद्र"आधुनिक हिंदी के जनक"
छायावाद के चार स्तंभ: जयशंकर प्रसाद, सूर्यकांत त्रिपाठी "निराला", सुमित्रानंदन पंत, महादेवी वर्मा। ज्ञानपीठ पुरस्कार — पहला (1965) जी. शंकर कुरुप (मलयालम); पहला हिंदी — सुमित्रानंदन पंत (1968); पहली महिला — आशापूर्णा देवी (बांग्ला)।
लोक चित्रकलाराज्यलोक चित्रकलाराज्य
मधुबनी (मिथिला)बिहारवर्लीमहाराष्ट्र (आदिवासी)
पट्टचित्रओडिशा, प. बंगालकलमकारीआंध्र प्रदेश
गोंडमध्य प्रदेशफड़ (कपड़े पर कथा-चित्र)राजस्थान
तंजौर (सोने की पन्नी)तमिलनाडुकालीघाट · पिथौराप. बंगाल · गुजरात
🎨 चित्रकला की शैलियाँमुग़ल — हुमायूँ के साथ आए मीर सैयद अली, अब्दुस्समद; जहाँगीर का काल शिखर (उस्ताद मंसूर — पक्षी चित्र) · राजस्थानी — किशनगढ़ की "बणी-ठणी" ("भारत की मोनालिसा") · पहाड़ी — कांगड़ा, बसोहली · बंगाल स्कूल — अबनींद्रनाथ टैगोर ("भारत माता") · राजा रवि वर्मा · नंदलाल बोस — संविधान की मूल प्रति के चित्र · अमृता शेरगिल।
🎭 लोक नाट्य और कठपुतलीनौटंकी, रामलीला — उत्तर प्रदेश · यक्षगान — कर्नाटक · जात्रा — बंगाल · तमाशा — महाराष्ट्र · भवाई — गुजरात · स्वांग — हरियाणा · कुटियाट्टम — केरल (संस्कृत नाटक) · अंकिया नाट — असम। कठपुतली — कठपुतली (राजस्थान), तोलु बोम्मलाटा (आंध्र, छाया)।
संस्थाएँ: संगीत नाटक अकादमी (1952; उद्घाटन 1953), साहित्य अकादमी (1954), ललित कला अकादमी (1954), राष्ट्रीय नाट्य विद्यालय (1959)।
"रामचरितमानस किस भाषा में?" · "पद्मावत के लेखक?" · "गोदान?" · "राष्ट्रकवि?" · "छायावाद के स्तंभ?" · "पहला ज्ञानपीठ?" · "मधुबनी / वर्ली / कलमकारी कहाँ की?" · "भारत की मोनालिसा?" · "संविधान की प्रति के चित्रकार?" · "नौटंकी कहाँ का लोक नाट्य?"

उत्तर प्रदेश — लोक संस्कृति और स्मारक Uttar Pradesh — Folk Culture & Monuments

स्मारक (उ.प्र.)कहाँज़रूर याद रखो
रेज़ीडेंसीलखनऊअवध के नवाबों के समय बनी; 1857 में घेराबंदी के निशान आज भी
छोटा इमामबाड़ा (हुसैनाबाद)लखनऊनवाब मुहम्मद अली शाह (1838)
इलाहाबाद (प्रयागराज) का क़िलासंगम तटअकबर (1583); भीतर अशोक स्तंभ, अक्षयवट
ख़ुसरो बाग़प्रयागराजजहाँगीर के पुत्र ख़ुसरो और शाह बेगम के मक़बरे
अटाला मस्जिदजौनपुरशर्क़ी शासक इब्राहिम शाह (1408); जौनपुर — "शीराज़-ए-हिंद"
धमेख स्तूपसारनाथबुद्ध के पहले उपदेश के स्थान पर; अशोक के बाद गुप्त काल में बड़ा रूप
🎶 लोक गीत
कजरीसावन में; मिर्ज़ापुर, वाराणसी
बिरहापूर्वांचल (अहीर समुदाय में प्रचलित)
आल्हाबुंदेलखंड — महोबा के वीर आल्हा-ऊदल; कवि जगनिक (आल्हखंड)
चैती · सोहरचैत्र मास में · पुत्र-जन्म पर
रसियाब्रज (होली में)
💃 नृत्य, नाट्य, कला
चरकुला · रासलीलाब्रज (मथुरा)
नौटंकी · रामलीलालोक नाट्य (रामलीला — UNESCO)
कथकशास्त्रीय नृत्य — लखनऊ, बनारस घराने
साँझीब्रज की काग़ज़ काटकर (स्टेंसिल) बनी कला
चिकनकारीलखनऊ की कढ़ाई
🧵 हस्तशिल्प (ODOP — अध्याय 8)बनारसी रेशमी साड़ी · फ़िरोज़ाबाद काँच की चूड़ियाँ · मुरादाबाद पीतल · भदोही कालीन · कन्नौज इत्र · खुर्जा पॉटरी · सहारनपुर लकड़ी नक्काशी · आगरा संगमरमर पच्चीकारी।
🎪 मेले-उत्सवकुंभ हर 12 वर्ष, अर्ध कुंभ हर 6 वर्ष (प्रयागराज, हरिद्वार) · ताज महोत्सव (आगरा, फ़रवरी) · नौचंदी मेला (मेरठ) · गढ़मुक्तेश्वर कार्तिक पूर्णिमा मेला (हापुड़) · देवा शरीफ़ (बाराबंकी, हाजी वारिस अली शाह की दरगाह) · बटेश्वर (आगरा) · देव दीपावली (वाराणसी)।
"रेज़ीडेंसी कहाँ?" · "प्रयागराज का क़िला किसने बनवाया?" · "अटाला मस्जिद किस वंश की?" · "कजरी कहाँ का लोकगीत?" · "आल्हा किस क्षेत्र का, कवि कौन?" · "साँझी कला?" · "ताज महोत्सव कब?" · "नौचंदी मेला कहाँ?" · "अर्ध कुंभ कितने वर्ष में?"

और स्मारक, साहित्य, संगीत, त्योहार More Monuments, Literature, Music & Festivals

🏰 और प्रसिद्ध स्मारक
विजय स्तंभचित्तौड़गढ़ — राणा कुंभा (मालवा पर विजय)
शेरशाह का मक़बरासासाराम (बिहार)
पुराना क़िलादिल्ली — हुमायूँ (दीनपनाह) व शेरशाह
शालीमार बाग़श्रीनगर — जहाँगीर
लोटस टेंपलदिल्ली — बहाई उपासना स्थल (1986)
🎼 संगीत — और तथ्यनाट्यशास्त्र — भरत मुनि (नृत्य-नाट्य-संगीत का प्राचीनतम ग्रंथ) · वाद्यों के 4 वर्ग: तत (तार — सितार, वीणा), सुषिर (फूँक — बाँसुरी, शहनाई), अवनद्ध (चमड़ा मढ़े — तबला, मृदंग, ढोलक), घन (ठोस — मंजीरा, जलतरंग) · सितार व तबला — अमीर ख़ुसरो से जोड़े जाते (परंपरागत मत) · तानसेन के गुरु — स्वामी हरिदास (वृंदावन)।
वाद्यकलाकारवाद्यकलाकार
सिताररविशंकर, विलायत ख़ाँसरोदअमजद अली ख़ाँ, अली अकबर ख़ाँ
सारंगीराम नारायणवायलिनएल. सुब्रमण्यम
मोहन वीणाविश्व मोहन भट्टपखावजराजा छत्रपति सिंह (बिजना, उ.प्र.); ध्रुपद का साथी वाद्य
रचनारचनाकाररचनारचनाकार
हर्षचरितबाणभट्टमुद्राराक्षसविशाखदत्त
गीतगोविंदजयदेवपृथ्वीराज रासोचंद बरदाई
पंचतंत्रविष्णु शर्माइंडिकामेगस्थनीज़ (चंद्रगुप्त मौर्य का दरबार)
अकबरनामा, आइन-ए-अकबरीअबुल फ़ज़लबाबरनामा (तुर्की में)बाबर
हुमायूँनामागुलबदन बेगमशिलप्पादिकारम् (तमिल)इलंगो आडिगल
त्योहारकहाँत्योहारकहाँ
त्रिशूर पूरमकेरलमैसूर दशहराकर्नाटक
बतुकम्मातेलंगानागणगौर, तीजराजस्थान
नुआखाईओडिशा (नई फ़सल)वांगलामेघालय (गारो)
संगाई उत्सवमणिपुरउत्तरायण (पतंग उत्सव)गुजरात
"विजय स्तंभ किसने बनवाया?" · "शालीमार बाग़?" · "नाट्यशास्त्र के रचयिता?" · "तबला किस वर्ग का वाद्य?" · "तानसेन के गुरु?" · "मोहन वीणा?" · "गीतगोविंद / मुद्राराक्षस / पृथ्वीराज रासो?" · "बाबरनामा किस भाषा में?" · "बतुकम्मा / नुआखाई कहाँ?"
Read it? Now practise

Test yourself right away: today's 10 free GK questions, or a quick Fast Mode test.

Play today's GKTry Fast Mode

Ready for a full paper? Take a timed Super TET mock test with section-wise score. Super TET mock test →

← Previousसमाज सुधारक — बंगाल और उत्तर भारतNext →संविधान सभा और संविधान का निर्माण

All chapters

TestTaiyari

One test a day. Real preparation.

CompanyAboutContactPricing
LegalTerms of UsePrivacy PolicyRefund Policy
⌂Home▦Exams✎Notes◉Today's GK▶Quiz ReelsNew✓My Tests