Skip to content
TestTaiyariSearch exams or tests…

Chapter 9 · Quick revision

सभी सूत्र और नियम

Rule Sheet — परीक्षा से पहले दोहराओ
स्वर सन्धि
दीर्घ · अकः सवर्णे दीर्घःअ+अ=आ, इ+इ=ई, उ+उ=ऊ (हिमालयः)
गुण · आद्गुणःअ+इ=ए, अ+उ=ओ, अ+ऋ=अर् (महेशः, महर्षिः)
वृद्धि · वृद्धिरेचिअ+ए/ऐ=ऐ, अ+ओ/औ=औ (सदैव)
यण् · इको यणचिइ→य्, उ→व्, ऋ→र् (इत्यादि, स्वागतम्)
अयादि · एचोऽयवायावःए→अय्, ऐ→आय्, ओ→अव्, औ→आव् (नयनम्, पावकः)
पूर्वरूप / पररूपएङः पदान्तादति (हरेऽव) · एङि पररूपम् (प्रेजते)
प्रकृतिभावईदूदेद्द्विवचनं प्रगृह्यम् (हरी एतौ)
व्यञ्जन और विसर्ग सन्धि
श्चुत्व · ष्टुत्वस्तोः श्चुना श्चुः (सच्चित्) · ष्टुना ष्टुः (तट्टीका)
जश्त्व · चर्त्वझलां जशोऽन्ते (वागीशः) · खरि च (सत्कारः)
अनुनासिक · अनुस्वारयरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा (वाङ्मयम्) · मोऽनुस्वारः
परसवर्ण · तोर्लि · छत्वअनुस्वारस्य ययि परसवर्णः · तोर्लि (तल्लीनः) · शश्छोऽटि
विसर्गविसर्जनीयस्य सः (नमस्ते) · हशि च → ओ (मनोरथः) · ससजुषो रुः · रो रि
समास (प्रधान पद)
अव्ययीभावपूर्वपद, अव्यय (यथाशक्ति, उपकृष्णम्)
तत्पुरुष · कर्मधारय · द्विगुउत्तरपद (राजपुरुषः · नीलोत्पलम् · त्रिलोकी)
द्वन्द्वदोनों पद (रामलक्ष्मणौ · पाणिपादम्)
बहुव्रीहिअन्य पद (पीताम्बरः = कृष्ण, दशाननः)
कारक (परिभाषा → विभक्ति)
कर्ता · कर्मस्वतन्त्रः कर्ता → प्रथमा · कर्तुरीप्सिततमं कर्म → द्वितीया
करण · सम्प्रदानसाधकतमं करणम् → तृतीया · कर्मणा यमभिप्रैति → चतुर्थी
अपादान · अधिकरणध्रुवमपायेऽपादानम् → पञ्चमी · आधारोऽधिकरणम् → सप्तमी
सम्बन्ध · सम्बोधनषष्ठी शेषे · सम्बोधने च (कारक नहीं)
उपपद विभक्ति
द्वितीयाअभितः, परितः, समया, निकषा, हा, प्रति, उभयतः, सर्वतः, धिक्, अन्तरा, अन्तरेण
तृतीयासह, साकम्, सार्धम्, अलम्, अङ्ग-विकार, हेतु; विना (तृ./द्वि./पं.)
चतुर्थीनमः, स्वस्ति, स्वाहा, स्वधा, रुच्, क्रुध्, स्पृह्, धृ (ऋण), तादर्थ्य
पञ्चमीभी, त्रा (भय), प्रभव, ऋते, बहिः, तुलना (तरप्)
षष्ठी · सप्तमीउपरि, अधः, कृते · निर्धारण (षष्ठी/सप्तमी), सति सप्तमी, कुशल
शब्दरूप — पहचान
एक जैसे रूपतृ./च./पं. द्वि. -भ्याम् · च./पं. बहु. -भ्यः · ष./स. द्वि. -ओः
णत्वऋ, र, ष के बाद न → ण (रामेण, हरीणाम्) · फलेन में नहीं
सर्वनाम (च. एक.)मह्यम्, तुभ्यम्, तस्मै, कस्मै, अस्मै · स्त्री. तस्यै
धातुरूप और लकार
लट् · लृट् · लङ्वर्तमान (पठति) · भविष्य (पठिष्यति) · भूत (अपठत्)
लोट् · विधिलिङ्आज्ञा (पठतु, पठ) · चाहिए (पठेत्)
पदपरस्मै -ति -तः -न्ति · आत्मने -ते -एते -न्ते (लभते)
पुरुष मेलयुष्मद् → मध्यम · अस्मद् → उत्तम · भवत् → प्रथम
प्रत्यय
क्त्वा · ल्यप् · तुमुन्पठित्वा · आगत्य (उपसर्ग) · पठितुम् (के लिए)
क्त · क्तवतुपठितः (कर्मवाच्य भूत) · पठितवान् (कर्तृवाच्य भूत)
शतृ · शानच्पठन् (परस्मै.) · लभमानः (आत्मने.)
तव्यत् · अनीयर्पठितव्यम् · पठनीयम् (चाहिए)
ण्वुल् · तृच् · ल्युट्पाठकः · कर्ता · पठनम् (नपुं.)
मतुप् · ठक् · त्व · तल्धनवान् · धार्मिकः · लघुत्वम् (नपुं.) · लघुता (स्त्री.)
टाप् · ङीप्अजा, बालिका · कर्त्री, भवती, कुमारी
वाच्य
कर्तृ → कर्मकर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा, धातु + य, आत्मनेपद
भावअकर्मक; कर्ता तृतीया; प्र.पु. एक. (मया स्थीयते)

All chapters